Xã Hoành Mô

Tổng quan

Xã Hoành Mô nằm ở đầu mút phía bắc vùng Bình Liêu cũ, sát đường biên giới Việt Nam – Trung Quốc, thuộc Thành phố Quảng Ninh (trước ngày 1/9/2026 là tỉnh Quảng Ninh). Xã được lập ngày 1/7/2025 bằng việc hợp nhất trọn hai xã Hoành Mô và Đồng Văn.

Quy mô theo số liệu sắp xếp: 137,91 km², 9.014 người, mật độ khoảng 65 người/km² — thưa nhất trong ba xã của vùng Bình Liêu cũ. Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở cũ của xã Hoành Mô.

Hoành Mô có hai vai trò khó gặp cùng lúc ở một xã: đây là cửa ngõ thương mại biên giới với cửa khẩu Hoành Mô (đối diện cửa khẩu Động Trung, khu Phòng Thành, thành phố Phòng Thành Cảng, Quảng Tây) và toàn bộ địa bàn Khu kinh tế cửa khẩu Hoành Mô – Đồng Văn; đồng thời là nơi có cung đường tuần tra biên giới được dân du lịch gọi là “sống lưng khủng long” và lễ hội Kiêng gió của người Dao Thanh Phán — một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Tên gọi và ý nghĩa

Xã mới giữ tên Hoành Mô, tên của xã cũ có cửa khẩu, thay vì tên Đồng Văn. Cái tên đã gắn với cửa khẩu và khu kinh tế cửa khẩu suốt hơn ba thập niên nên được giữ để không làm đứt mạch nhận diện trong giao thương và quản lý biên giới. Hoành Mô là một trong bảy xã của huyện Bình Liêu ngay từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Nghĩa chữ — cần thận trọng

Nhìn theo âm Hán Việt, “hoành” thường gặp nhất là chữ 橫 (ngang, nằm ngang), còn “mô” ứng với nhiều chữ khác hẳn nhau như 模 (khuôn mẫu), 謨 (mưu tính) — xem trang âm mô trên Wiki Ngôn Ngữ. Tuy nhiên chưa tra được văn bản nào cho biết tên xã viết bằng chữ Hán nào, và ghép nghĩa “ngang + khuôn” không tạo thành một ý trọn vẹn. Phần lớn địa danh vùng biên Bình Liêu – Hải Hà là tên gốc tiếng Tày hoặc tiếng của các cộng đồng nói tiếng Hán phương ngữ (Sán Chỉ, Hoa) được người xưa ghi lại bằng chữ đồng âm. Vì vậy nên hiểu Hoành Mô là tên địa phương được ghi âm, nghĩa gốc chưa thống nhất; không nên suy diễn từ chữ Hán.

Tên Đồng Văn

Xã Đồng Văn cũ (nay là phần phía tây xã Hoành Mô) mang tên trùng với địa danh Đồng Văn nổi tiếng ở Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang); hai nơi không liên quan. Tên Đồng Văn tiếp tục xuất hiện trong tên Khu kinh tế cửa khẩu Hoành Mô – Đồng Văn và tên chợ phiên Đồng Văn.

Trùng tên

Hoành Mô là tên duy nhất trong danh mục đơn vị hành chính cấp xã trên cả nước sau năm 2025.

Địa lý

Xã giáp Trung Quốc ở phía bắc; phía nam và phía đông giáp xã Đường Hoa; phía tây giáp xã Lục Hồn và xã Bình Liêu. Địa hình là núi cao và đồi cỏ thuộc cánh cung Đông Triều – Móng Cái, với nhiều đỉnh và dải đồi chạy dọc đường biên.

Phía bắc xã là vùng thượng nguồn sông Tiên Yên. Con sông bắt nguồn từ khu vực núi Cao Ba Lanh, chảy sang đất Quảng Tây rồi vòng trở lại; từ Hoành Mô, một đoạn sông làm đường biên giới tự nhiên giữa hai nước trước khi xuôi về phía nam qua Bình Liêu tới Tiên Yên. Các khe suối trên núi tạo nhiều thác, trong đó thác Khe Tiền ở Đồng Văn cũ được giới du lịch đánh giá cao.

Khí hậu vùng núi biên giới: mùa đông lạnh, ẩm, nhiều sương mù; mùa thu đồi lau dọc đường tuần tra trổ bông trắng. Đất đai chủ yếu là đất lâm nghiệp, trồng hồi, quế và rừng phòng hộ; ruộng nước nằm trong các thung lũng hẹp.

Lịch sử

Thời phong kiến, vùng này thuộc châu Tiên Yên, phủ Hải Ninh; từ năm 1919 thuộc châu Bình Liêu do chính quyền thuộc địa lập. Sau năm 1945, Hoành Mô và Đồng Văn là hai trong bảy xã của huyện Bình Liêu. Cuối tháng 12/1950, cùng với cả huyện, vùng biên giới này được giải phóng trong Chiến dịch Biên giới. Từ tháng 10/1963 thuộc tỉnh Quảng Ninh.

Năm 1991, cặp cửa khẩu Hoành Mô – Động Trung được mở. Ngày 13/9/2002, Thủ tướng ban hành Quyết định 115/2002/QĐ-TTg thành lập Khu kinh tế cửa khẩu Hoành Mô – Đồng Văn, gồm địa bàn hai xã Hoành Mô và Đồng Văn — nghĩa là phạm vi khu kinh tế trùng với xã Hoành Mô mới. Năm 2012, cửa khẩu được nâng từ cửa khẩu phụ lên cửa khẩu chính; tháng 6/2024 tổ chức lễ công bố mở chính thức cặp cửa khẩu song phương Hoành Mô – Động Trung.

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ diện tích, dân số hai xã Hoành Mô và Đồng Văn thành xã Hoành Mô, hoạt động từ 1/7/2025. Từ ngày 1/9/2026, theo Nghị quyết 36/2026/QH16, xã thuộc Thành phố Quảng Ninh.

Dân cư – xã hội

Xã có 9.014 người. Dân cư sống theo thôn bản dọc thung lũng sông Tiên Yên, quanh khu cửa khẩu và rải trên sườn núi. Vùng Bình Liêu cũ có trên 96% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số — Tày, Dao, Sán Chỉ — cùng một số người Kinh, Hoa; ở Đồng Văn cũ, cộng đồng Dao Thanh Phán giữ nhiều tập tục riêng, tiêu biểu là tục Kiêng gió.

Là xã biên giới, đời sống gắn chặt với nhiệm vụ giữ mốc, giữ đường biên; lực lượng biên phòng và dân các thôn cùng tuần tra các đoạn mốc. Khu trung tâm cửa khẩu có thêm cư dân làm dịch vụ, vận tải, kho bãi. Giáo dục, y tế cơ sở được tổ chức theo mạng lưới trường, trạm của xã; nhu cầu cao hơn được phục vụ ở khu trung tâm xã Bình Liêu.

Kinh tế

Kinh tế cửa khẩu là đặc trưng của xã. Hàng hóa qua Hoành Mô chủ yếu là nông sản xuất khẩu; trước đó từng có hải sản, máy móc thiết bị, đồ gỗ. Theo báo chí, sáu tháng đầu năm 2024 kim ngạch qua cặp cửa khẩu đạt trên 60 triệu USD. Phía Việt Nam đã được Thủ tướng đồng ý đầu tư cầu qua cặp cửa khẩu (đoạn phía Việt Nam dài 39 m) để thay đường ngầm thông quan bị nước xói hỏng.

Ngoài cửa khẩu, người dân sống bằng trồng rừng (hồi, quế), làm ruộng thung lũng, chăn nuôi, và gần đây là du lịch cộng đồng phục vụ khách lên các cột mốc. Chợ phiên Đồng Văn họp cuối tuần là nơi trao đổi nông lâm sản, dược liệu của đồng bào. Các món như phở xào Đồng Văn, miến dong, măng rừng được khách tìm ăn.

Văn hóa

Tục Kiêng gió của người Dao xã Đồng Văn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 3975/QĐ-BVHTTDL ngày 10/12/2024. Theo tín ngưỡng Dao Thanh Phán, ngày thần gió vào bản sẽ mang theo rủi ro, nên cả cộng đồng nghỉ làm đồng, kiêng ra nương, để tránh thú dữ, thiên tai và cầu mùa. Từ nghi lễ trong gia đình, ngày này phát triển thành hội: có thi đấu thể thao, chọi chim, trình diễn trang phục, hát giao duyên — báo chí còn gọi vui là “chợ tình Đồng Văn”. VOV ghi hội vào dịp mùng 4 tháng Tư âm lịch; từ năm 2025 hội mang tên Ngày hội Kiêng gió xã Hoành Mô.

Người Dao trong vùng còn giữ lễ cấp sắc (di sản phi vật thể quốc gia năm 2024, ghi danh cho người Dao Thanh Y ở nhiều địa phương Quảng Ninh, trong đó có Bình Liêu); người Tày có hát then, đàn tính; người Sán Chỉ có hát Soóng Cọ.

Du lịch

Tuyến được biết nhiều nhất là “sống lưng khủng long” — đoạn đường tuần tra biên giới uốn theo đỉnh núi, nằm ở ranh giới giữa Hoành Mô và Đồng Văn cũ, dẫn tới cột mốc 1305. Đường có hơn 2.000 bậc và dốc, ba trạm nghỉ, đi khoảng hai giờ. Gần đó là các mốc 1300 (người địa phương gọi khu này là “đồi Hạnh Phúc”) và 1302. Tại khu cửa khẩu Hoành Mô có cột mốc 1317. Thác Khe Tiền ở Đồng Văn cũ là điểm dừng chân mùa hè. Lên các mốc phải tuân thủ quy định khu vực biên giới và hướng dẫn của bộ đội biên phòng.

Giao thông

Cửa khẩu Hoành Mô là điểm cuối nhánh lên biên giới của Quốc lộ 18C; từ đây tuyến chạy về phía đông, men theo biên giới sang vùng Hải Hà, Móng Cái. Đoạn Tiên Yên – Hoành Mô được nâng cấp với vốn gần 800 tỷ đồng, hoàn thành khoảng năm 2013. Đường tuần tra biên giới nối các cột mốc là đường chuyên dụng, phần lớn chỉ đi bộ hoặc xe máy.

Hành chính

Địa chỉ mới: thôn …, xã Hoành Mô, Thành phố Quảng Ninh. Người dân Đồng Văn cũ nay ghi xã Hoành Mô. Xã nằm trong khu vực biên giới đất liền; người ngoài địa phương vào các khu vực hạn chế cần theo quy định về khu vực biên giới.

Bản đồ Xã Hoành Mô

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hoành Mô được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bình Liêu trước đây

• Xã Bình Liêu 16.220
• Xã Lục Hồn 9.974
• Xã Tiên Yên 22.164