Xã Hòa Trạch

Tổng quan

Hòa Trạch là một xã của tỉnh Quảng Trị, nằm giữa dải bờ biển của vùng Quảng Trạch cũ, phía nam cửa sông Roòn. Xã gồm ba xã cũ Quảng Châu, Quảng Tùng và Cảnh Dương; trụ sở đặt tại trụ sở cũ của UBND xã Quảng Tùng.

Diện tích 52,67 km², dân số 29.901 người, mật độ khoảng 568 người/km² — dày đặc nhất trong năm xã của vùng Quảng Trạch cũ, do có làng biển đông dân Cảnh Dương.

Tên tuổi của Hòa Trạch gắn chủ yếu với Cảnh Dương: làng biển làm nghề cá hàng trăm năm, có Di tích làng chiến đấu Cảnh Dương xếp hạng cấp quốc gia và Hát ru Cảnh Dương — di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (2023). Láng giềng cùng vùng là Phú Trạch ở phía bắc, Quảng Trạch ở phía nam và Trung Thuần ở phía tây.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: Hòa Trạch là tên đặt mới năm 2025, không kế thừa tên xã cũ nào trong ba xã Quảng Châu, Quảng Tùng, Cảnh Dương. Chữ Trạch là chữ cuối tên huyện Quảng Trạch — cũng là chữ cuối trong tên hai xã cùng vùng được đặt mới cùng đợt là Phú Trạch và Quảng Trạch, nên ba tên này tạo thành một “họ” địa danh gợi lại huyện cũ. Chưa tìm được văn bản của tỉnh giải thích riêng vì sao chọn chữ Hòa.

Phân tích Hán Việt:

• Hòa — trong địa danh thường là 和: hòa thuận, êm ấm, hài hòa. Âm này còn có chữ 禾 (cây lúa), ít gặp hơn trong tên đất; vì chưa có văn bản chữ Hán chính thức nên chỉ nêu cách hiểu phổ biến.
• Trạch — 澤: đầm nước; ân trạch. Đây là chữ trong tên phủ, huyện Quảng Trạch.

Theo cách hiểu thông thường, Hòa Trạch là “hòa thuận và được ân trạch” — một tên cát tường.

Dễ nhầm: trước đây huyện Bố Trạch cũng có một xã tên Hòa Trạch; xã đó nay là một phần xã Hoàn Lão. Xã Hòa Trạch mới không bao gồm xã Hòa Trạch cũ ấy. Khi đọc văn bản trước 2025, cần xem tên huyện đi kèm. Trong danh mục xã phường sau sắp xếp, Hòa Trạch không trùng với đơn vị nào ở tỉnh khác.

Ba tên xã cũ vẫn sống trong tên làng, tên di tích: đặc biệt Cảnh Dương là tên làng, tên di sản hát ru và tên di tích quốc gia, sẽ còn được dùng rộng rãi dù không còn là tên đơn vị hành chính.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, Hòa Trạch giáp xã Phú Trạch ở phía bắc, xã Quảng Trạch ở phía nam, Biển Đông ở phía đông và xã Trung Thuần ở phía tây.

Địa hình là đồng bằng ven biển hẹp với cồn cát và bãi ngang. Sông Roòn (Loan Giang), dài khoảng 30 km, từ dãy Hoành Sơn đổ ra biển tại chỗ giáp ranh hai xã cũ Quảng Phú và Cảnh Dương; cửa Roòn là chỗ neo đậu, tránh bão của hơn 520 tàu thuyền, nhưng lạch ra vào hay bị cát bồi, từng gây nhiều vụ mắc cạn, lật tàu.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, chịu bão và áp thấp nhiệt đới từ biển vào khoảng tháng 9–11; mùa hè có gió tây khô nóng.

Lịch sử

Vùng ven biển bắc Quảng Bình thuộc châu Bố Chính, về Đại Việt từ năm 1069. Thời Nguyễn thuộc phủ Quảng Trạch, sau 1945 thuộc huyện Quảng Trạch.

Trong các cuộc kháng chiến, Cảnh Dương được xây dựng thành làng chiến đấu; tư liệu tỉnh Quảng Bình xếp Cảnh Dương cùng Cự Nẫm, Cha Lo, Cổng Trời, Xuân Sơn, Long Đại vào nhóm địa danh nổi tiếng của hai cuộc kháng chiến, và di tích làng chiến đấu Cảnh Dương là di tích cấp quốc gia.

• Sau 1975: Cảnh Dương, Quảng Châu, Quảng Tùng là ba trong 30 xã của huyện Quảng Trạch, tỉnh Bình Trị Thiên.
• 30/6/1989: thuộc huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình tái lập.
• 2008: Quảng Tùng và Cảnh Dương nằm trong sáu xã của Khu kinh tế Hòn La (Quyết định 79/2008/QĐ-TTg).
• 2013: khi lập thị xã Ba Đồn, ba xã vẫn ở lại huyện Quảng Trạch.
• 16/6/2025: Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ ba xã thành xã Hòa Trạch, tỉnh Quảng Trị; hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Gần 30 nghìn người sống trên hơn 52 km², phần lớn tập trung ở các làng ven biển. Cư dân là người Kinh; ở huyện Quảng Trạch cũ, Công giáo chiếm khoảng một nửa dân số (Wikipedia ghi 51,4%), song tỷ lệ cụ thể từng làng khác nhau.

Đời sống làng biển chi phối nhịp sinh hoạt: mùa ra khơi, mùa bão, lễ cầu ngư đầu năm. Hát ru — lối hát ru trẻ trong gia đình — ở Cảnh Dương được ghi danh thành một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia riêng mang tên làng. Trường học các cấp cơ sở và trạm y tế bố trí theo ba cụm xã cũ.

Kinh tế

Kinh tế dựa vào biển. Wikipedia tiếng Việt ghi biển xã Cảnh Dương “dồi dào tôm cá”, dân theo nghề ngư nghiệp đã hàng trăm năm. Các nghề đi kèm là hậu cần nghề cá, sơ chế, phơi khô và buôn bán hải sản.

Quảng Tùng và Cảnh Dương thuộc Khu kinh tế Hòn La, nơi định hướng công nghiệp cảng biển, nhiệt điện và đóng tàu; khu cảng chính nằm ở vùng Vũng Chùa – Hòn La thuộc xã Phú Trạch lân cận. Phía trong (Quảng Châu cũ) có ruộng lúa và hoa màu trên đất cát pha.

Văn hóa

• Hát ru Cảnh Dương — được ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023, loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian, địa bàn xã Cảnh Dương, huyện Quảng Trạch.
• Di tích làng chiến đấu Cảnh Dương — di tích lịch sử cấp quốc gia.
• Lễ hội cầu ngư — lễ hội cầu ngư Quảng Bình là di sản phi vật thể quốc gia (2018), với địa bàn gồm huyện Quảng Trạch.
• Hát Kiều — di sản phi vật thể quốc gia năm 2023 của các địa bàn Quảng Trạch, Tuyên Hóa, Ba Đồn.

Sò huyết sông Ròn là đặc sản được kể tên trong ẩm thực Quảng Bình cũ, gắn với vùng cửa Roòn giữa Hòa Trạch và Phú Trạch.

Giao thông

Quốc lộ 1 chạy dọc vùng Quảng Trạch cũ, từ Đèo Ngang đến sông Gianh dài khoảng 34 km, qua phía tây các làng biển; cầu Roòn trên Quốc lộ 1 bắc qua sông Roòn. Cửa Roòn là cửa biển cho tàu cá. Cao tốc Bắc – Nam đoạn Vũng Áng – Bùng đi qua địa bàn huyện cũ.

Hành chính

Địa chỉ mới: “Thôn …, xã Hòa Trạch, tỉnh Quảng Trị”. Người dân ba xã cũ làm thủ tục tại UBND xã Hòa Trạch (trụ sở cũ xã Quảng Tùng) hoặc điểm phục vụ hành chính công của xã.

Bản đồ Xã Hòa Trạch

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hòa Trạch được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Quảng Trạch trước đây

• Xã Phú Trạch 30.850
• Xã Quảng Trạch 31.422
• Xã Tân Gianh 22.395
• Xã Trung Thuần 16.331