Xã Phú Trạch

Tổng quan

Phú Trạch là một xã ven biển của tỉnh Quảng Trị, chiếm góc đông bắc của vùng Quảng Trạch cũ và là cửa ngõ phía bắc của tỉnh: phần phía nam của Đèo Ngang và cửa hầm phía nam của hầm đường bộ Đèo Ngang đều thuộc địa bàn xã. Bên kia đèo là phường Hoành Sơn của tỉnh Hà Tĩnh.

Xã rộng 197,41 km², lớn nhất trong năm xã của vùng Quảng Trạch cũ, với 30.850 người, mật độ khoảng 156 người/km². Trụ sở xã đặt tại trụ sở cũ của UBND xã Quảng Phú.

Phú Trạch được biết đến rộng rãi vì Vũng Chùa – Đảo Yến, nơi an táng Đại tướng Võ Nguyên Giáp từ năm 2013, và vì cảng biển Hòn La thuộc Khu kinh tế Hòn La. Các xã cùng vùng Quảng Trạch cũ là Hòa Trạch, Trung Thuần, Quảng Trạch và Tân Gianh.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: Phú Trạch là tên mới, không trùng với xã cũ nào trong bốn xã hợp thành. Nhìn vào cấu tạo, chữ Phú trùng với tên xã Quảng Phú — xã đặt trụ sở của đơn vị mới — còn chữ Trạch là chữ cuối của tên huyện Quảng Trạch, vốn có từ thời phủ Quảng Trạch triều Nguyễn. Bốn tên xã cũ đều bắt đầu bằng chữ Quảng theo lối đặt tên đồng loạt của huyện, nên tên mới bỏ chữ đầu chung ấy và giữ một chữ riêng.

Phân tích Hán Việt:

• 富 phú — giàu có, đầy đủ; là chữ thường gặp nhất trong địa danh Việt mang âm này.
• 澤 trạch — nghĩa gốc là đầm, chỗ nước tụ; nghĩa mở rộng là ân trạch, ơn huệ thấm nhuần. Đây là chữ trong tên Quảng Trạch 廣澤 và Bố Trạch 布澤.

Ghép lại, Phú Trạch (富澤) có thể hiểu là “giàu có và được thấm nhuần ân trạch” — một tên mang nghĩa cát tường theo lối đặt tên quen thuộc của địa danh Hán Việt.

Lịch sử tên và dễ nhầm: tên Phú Trạch từng là tên một xã của huyện Bố Trạch (Quảng Bình cũ); năm 2020 xã đó hợp với xã Hải Trạch thành xã Hải Phú. Xã Phú Trạch hiện nay ở vùng Quảng Trạch, cách khá xa và không bao gồm xã Phú Trạch cũ của Bố Trạch. Tra tài liệu trước năm 2025 có chữ “Phú Trạch” cần xem kỹ là xã nào. Trong danh mục xã phường sau sắp xếp năm 2025, tên Phú Trạch không trùng với đơn vị ở tỉnh khác.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, Phú Trạch giáp tỉnh Hà Tĩnh ở phía bắc, các xã Trung Thuần và Hòa Trạch ở phía nam, Biển Đông ở phía đông và xã Tuyên Bình ở phía tây.

Hoành Sơn và Đèo Ngang. Dãy Hoành Sơn (“núi ngang”) dài khoảng 50 km, chạy từ Trường Sơn ra biển, nơi cao nhất 1.044 m. Đèo Ngang trên Quốc lộ 1 cũ vượt dãy núi này, dài khoảng 6 km, đỉnh đèo cao chừng 250 m; phần đất phía nam đèo thuộc xã Phú Trạch. Từ năm 2004, hầm đường bộ Đèo Ngang (hầm chính dài 495 m, toàn tuyến 2,2 km) thay cho đường đèo.

Bờ biển và đảo. Bờ biển có các mũi đá Mũi Ông, Mũi Rồng ôm lấy Vũng Chùa — vũng biển kín gió, tàu thuyền trú bão được. Gần bờ có các đảo nhỏ: Hòn La (cao 111 m), Hòn Cỏ, và đảo Vũng Chùa (còn gọi Đảo Yến, tên cũ Hòn Nồm, cao 61 m, chủ yếu là rừng phòng hộ). Wikipedia ghi cả Hòn La lẫn đảo Vũng Chùa thuộc địa giới xã Phú Trạch.

Sông Roòn (tên chữ Loan Giang) dài khoảng 30 km, bắt nguồn từ dãy Hoành Sơn và đổ ra biển ở chỗ giáp ranh hai xã cũ Quảng Phú và Cảnh Dương — tức ranh giới giữa Phú Trạch và Hòa Trạch ngày nay. Cửa Roòn là nơi neo đậu của hơn 520 tàu thuyền, song lạch cửa hay bị cát bồi.

Lịch sử

Đèo Ngang từng là ranh giới giữa Đại Cồ Việt – Đại Việt với Chiêm Thành từ thế kỷ X đến năm 1069; trên dãy Hoành Sơn còn phế tích Lũy Lâm Ấp. Đường đèo được mở từ năm 992. Câu nói “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân” gắn với việc Nguyễn Hoàng vượt Hoành Sơn vào trấn thủ Thuận Hóa năm 1558. Thời Nguyễn, cửa ải Hoành Sơn Quan được xây trên đỉnh đèo, và hình dãy Hoành Sơn được khắc trên Huyền đỉnh trong Cửu đỉnh ở Huế. Thời Pháp thuộc, đèo có tên trên bản đồ là Porte d'Annam.

• Sau 1975: Quảng Đông, Quảng Phú, Quảng Kim, Quảng Hợp là bốn trong 30 xã của huyện Quảng Trạch, tỉnh Bình Trị Thiên.
• 30/6/1989: tái lập tỉnh Quảng Bình, bốn xã thuộc huyện Quảng Trạch.
• 10/6/2008: Quyết định 79/2008/QĐ-TTg thành lập Khu kinh tế Hòn La, gồm sáu xã ven biển Quảng Đông, Quảng Phú, Quảng Tùng, Cảnh Dương, Quảng Hưng và Quảng Xuân. Cùng năm, Bộ Giao thông vận tải quyết định lập bến cảng Hòn La.
• 10/2013: Đại tướng Võ Nguyên Giáp (1911–2013) được an táng ở khu vực Mũi Rồng, Vũng Chùa.
• 16/6/2025: Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ bốn xã thành xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị; xã hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Với 30.850 người trên 197,41 km², dân cư Phú Trạch phân bố không đều: tập trung ở dải ven biển và dọc Quốc lộ 1, thưa ở vùng chân núi Hoành Sơn. Cư dân là người Kinh, sống thành làng chài ven biển và làng nông nghiệp phía trong.

Tỷ lệ theo Công giáo ở huyện Quảng Trạch cũ khá cao (Wikipedia ghi khoảng 51,4% dân số huyện); bên cạnh là tín ngưỡng dân gian của cư dân biển, tiêu biểu là lễ cầu ngư. Trường học, trạm y tế được tổ chức theo cụm dân cư của bốn xã cũ.

Kinh tế

Khu kinh tế và cảng. Phần lớn địa bàn ven biển nằm trong Khu kinh tế Hòn La (quy mô khoảng 10.000 ha, phần đất liền khoảng 8.900 ha), định hướng công nghiệp nhiệt điện, đóng tàu, vật liệu xây dựng và cảng biển. Vịnh Hòn La có độ sâu trên 15 m và được các đảo che chắn. Cảng Hòn La do Công ty Cảng Dịch vụ Dầu khí Tổng hợp Quảng Bình (thuộc PTSC) khai thác; năm 2015 tuyến đê biển dài 330 m nối Hòn La với Hòn Cỏ được đưa vào sử dụng để mở rộng cầu cảng. Trong khu kinh tế có quy hoạch nhà máy nhiệt điện công suất 1.200 MW.

Biển. Nghề đánh bắt và chế biến hải sản là sinh kế truyền thống của các làng ven biển. Sò huyết sông Ròn được kể trong danh sách đặc sản của Quảng Bình cũ.

Nông – lâm nghiệp ở vùng phía trong (Quảng Kim, Quảng Hợp cũ): trồng lúa, hoa màu, rừng trồng trên đồi thấp chân Hoành Sơn.

Văn hóa

Đèo Ngang đi vào văn chương qua bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan (“Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà…”) và thơ của Lê Thánh Tông, Nguyễn Du, Cao Bá Quát, Nguyễn Hàm Ninh cùng nhiều tác giả khác.

• Hoành Sơn Quan — cửa ải trên đỉnh đèo, được ghi là di tích lịch sử.
• Khu mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp ở Mũi Rồng, Vũng Chùa; năm 2024 Phó Giáo sư Đặng Bích Hà, phu nhân Đại tướng, cũng được an táng tại đây.
• Lễ hội cầu ngư — lễ hội cầu ngư Quảng Bình được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018, có địa bàn gồm huyện Quảng Trạch.

Văn hóa ẩm thực gắn với hải sản ven biển và sò huyết cửa Roòn.

Du lịch

Các điểm tham quan chính: khu Vũng Chùa – Đảo Yến (viếng mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp), bãi biển Quảng Phú — được Wikipedia nhắc là bãi biển đẹp của huyện Quảng Trạch cũ — và cảnh quan Đèo Ngang nhìn xuống biển. Danh thắng “vịnh Hòn La” cũng nằm trong danh mục danh thắng của Quảng Bình cũ.

Giao thông

Quốc lộ 1 qua hầm Đèo Ngang nối Phú Trạch với Hà Tĩnh; năm 2025 bắt đầu xây thêm một ống hầm phía tây hầm hiện tại. Tuyến cao tốc Bắc – Nam đoạn Vũng Áng – Bùng đi qua vùng Quảng Trạch cũ. Đường biển có cảng Hòn La. Từ Đèo Ngang tới phường Ba Đồn khoảng 24 km, tới phường Đồng Hới khoảng 80 km.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “Thôn …, xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị”. Thủ tục hành chính làm tại UBND xã Phú Trạch (trụ sở cũ của xã Quảng Phú) hoặc điểm phục vụ hành chính công của xã.

Bản đồ Xã Phú Trạch

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Phú Trạch được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Quảng Trạch trước đây

• Xã Hòa Trạch 29.901
• Xã Quảng Trạch 31.422
• Xã Tân Gianh 22.395
• Xã Trung Thuần 16.331