Xã Lìa

Tổng quan

Lìa là một xã miền núi biên giới của tỉnh Quảng Trị, nằm phía nam Lao Bảo, trên vùng đồi thấp phía tây nam Hướng Hóa cũ. Xã có diện tích 71,69 km², dân số 14.375 người, mật độ khoảng 200 người/km² — khá đông so với một xã vùng cao.

Xã mới là kết quả của hai lần sáp nhập liên tiếp: năm 2020, hai xã A Túc và A Xing hợp thành xã Lìa; năm 2025, Lìa lại hợp với hai xã Thanh và Thuận. Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND xã Thanh (cũ).

Từ ngã ba Tân Long trên Quốc lộ 9, đường tỉnh 586 — vẫn quen gọi là “tỉnh lộ Lìa” — dẫn xuống vùng này và đi tiếp tới A Dơi.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Lìa — một tên còn rất mới về mặt hành chính, chỉ có từ 1/1/2020 khi A Túc và A Xing sáp nhập. Yếu tố “Lìa” đã có từ trước trong tên thôn A Xóc Lìa của xã A Túc cũ và trong tên gọi “tỉnh lộ Lìa” của đường tỉnh 586.

Không phải tên Hán Việt. Âm “lìa” không có chữ Hán Việt (tra âm “lìa” trên Wiki Ngôn Ngữ). Tên cũng không mang nghĩa “chia lìa” của tiếng Việt; đây là địa danh gốc tiếng dân tộc thiểu số ở miền tây Quảng Trị (vùng của người Bru – Vân Kiều và Pa Kô), được ghi theo cách phát âm địa phương. Nghĩa gốc của “Lìa” chưa tìm được nguồn giải thích đáng tin cậy. Các trang tiếng Trung phiên tên xã là 离阿 — chỉ là phiên âm.

Hai tên xã cũ còn lại là tên Hán Việt: Thanh (thường hiểu là 清 — trong, trong sạch) và Thuận (順 — thuận hòa, xuôi theo). Xã Thuận được tách ra từ xã Thuận Thành năm 1983; còn xã Thanh trong danh sách xã của huyện Hướng Hóa sau năm 1975 được ghi là “Thành”, đến giữa thập niên 1990 ghi “Thanh”.

Trùng tên: Lìa là tên duy nhất trong danh mục xã phường mới.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Lìa giáp Lao Bảo ở phía bắc, A Dơi ở phía nam, Tân Lập và A Dơi ở phía đông, nước Lào ở phía tây.

Địa hình là đồi thấp và thung lũng thuộc sườn tây Trường Sơn, nằm trong lưu vực sông Sê Pôn — con sông chảy về Mê Kông. So với vùng núi cao phía bắc Hướng Hóa, đây là vùng thấp, nhiều bãi ruộng ven suối.

Xã có diện tích nhỏ nhất trong bảy xã thuộc vùng Hướng Hóa cũ. Trước sắp xếp năm 2020, xã A Túc rộng 12,34 km² và xã A Xing rộng 16,02 km².

Lịch sử

Vùng Lìa là đất cư trú truyền thống của người Bru – Vân Kiều và Pa Kô. Theo Wikipedia, người Pa Kô cư trú ở phía tây nam vùng Hướng Hóa – Đakrông, trong đó có xã A Túc cũ. Thời Nguyễn đất này thuộc châu, rồi huyện Hướng Hóa.

Sau năm 1975, huyện Hướng Hóa (tỉnh Bình Trị Thiên) có các xã A Túc, A Xing, Kỳ Nơi và Thuận Thành trên vùng này. Các mốc tiếp theo:

• 18/5/1981 — Quyết định 187-CP sáp nhập xã Kỳ Nơi vào xã A Túc.
• 6/1/1983 — chia xã Thuận Thành thành hai xã Thuận và Hướng Lộc.
• 30/6/1989 — tái lập tỉnh Quảng Trị.
• 17/12/2019 — Nghị quyết 832/NQ-UBTVQH14 sáp nhập hai xã A Túc (12,34 km², 2.456 người) và A Xing (16,02 km², 2.554 người) thành xã Lìa, hiệu lực từ 1/1/2020.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ ba xã Thanh, Thuận và Lìa thành xã Lìa, hoạt động từ 1/7/2025.

Xã Lìa giai đoạn 2020–2025 gồm 10 thôn: A Máy, A MôR, A Quan, A Rông, A Xau, A Xóc Lìa, A Xói Hang, Kỳ Nơi, Kỳ Tăng, Tăng Cô Hang.

Dân cư – xã hội

Dân cư gồm người Bru – Vân Kiều, Pa Kô và người Kinh. Tên thôn ở vùng Lìa cũ phần lớn mang yếu tố “A”, “Kỳ” của tiếng dân tộc (A Máy, A Rông, A Xau, Kỳ Nơi, Kỳ Tăng…), cho thấy đây là vùng bản địa lâu đời; trong khi đó hai xã Thanh, Thuận mang tên Hán Việt.

Người Pa Kô theo tư liệu dân tộc học tự gọi là “người bên núi” (“Pa” là phía, “Kô” là núi), nói tiếng thuộc ngữ chi Cơ Tu. Trong danh mục chính thức, người Pa Kô được xếp vào dân tộc Tà Ôi (có tư liệu lại xếp chung với Bru – Vân Kiều); cộng đồng vẫn đề nghị được công nhận là dân tộc riêng.

Kinh tế

Nông nghiệp là chính: lúa nước trên các ruộng thung lũng, lúa rẫy, sắn, ngô, chuối và chăn nuôi gia súc. Các xã phía nam Hướng Hóa — Lìa, A Dơi — không nằm trong vùng cà phê chính (vùng này tập trung ở Khe Sanh, Hướng Phùng), nên cây lương thực và chăn nuôi chiếm tỉ trọng lớn hơn.

Vị trí gần Lao Bảo giúp việc tiêu thụ nông sản và giao thương thuận lợi hơn so với các xã sâu trong núi. Đường tỉnh 586 là trục vận chuyển hàng hóa chủ yếu của xã.

Văn hóa

Văn hóa của người Pa Kô và Vân Kiều — nhà sàn, cồng chiêng, dân ca, dệt vải, các lễ cúng theo chu kỳ mùa rẫy — là nét nổi bật của vùng Lìa. Người Pa Kô có kiểu nhà dài truyền thống gọi là nhà Moong (Đung Moong), dáng nhà sàn nhưng dài hơn hẳn, bốn mái, hai mái phụ bo tròn, lợp lá mây, thường từ 5 đến 13 gian.

Hai cộng đồng Pa Kô và Vân Kiều có nhiều điểm tương đồng: tập quán cà răng, căng tai thời trước, các mô típ trang trí và kho truyện dân gian.

Giao thông

Đường tỉnh 586 nối ngã ba Tân Long trên Quốc lộ 9 xuống trung tâm vùng Lìa rồi tiếp tới A Dơi. Từ trung tâm Lìa có hai đường tới thác A Dơi trên sông Sê Pôn: qua vùng Xy và qua vùng A Dơi.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi “thôn…, xã Lìa, tỉnh Quảng Trị”, áp dụng cho cả thôn thuộc Thanh và Thuận cũ. Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND xã Thanh (cũ), không phải trụ sở xã Lìa giai đoạn 2020–2025.

Bản đồ Xã Lìa

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Lìa được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Hướng Hóa trước đây

• Xã A Dơi 11.058
• Xã Hướng Lập 3.539
• Xã Hướng Phùng 12.029
• Xã Khe Sanh 27.615
• Xã Lao Bảo 23.459
• Xã Tân Lập 14.418