Xã Ba Bể

Tổng quan

Toàn bộ mặt nước hồ Ba Bể nằm trong địa giới một xã duy nhất, và từ năm 2025 xã ấy mang luôn tên hồ. Xã Ba Bể thuộc tỉnh Thái Nguyên, gồm ba xã cũ Cao Thượng, Nam Mẫu và Khang Ninh — những xã quây quanh hồ và vùng lõi Vườn quốc gia Ba Bể. Trụ sở xã đặt tại trụ sở cũ của xã Khang Ninh.

Xã rộng 148,08 km², dân số 11.773 người, mật độ khoảng 80 người/km². Phần lớn diện tích là núi đá vôi và rừng đặc dụng; dân cư sống thành các thôn bản người Tày, Dao ven hồ, ven sông Năng và trong các thung lũng hẹp.

Điểm nhận diện của Ba Bể là hồ nước trên núi đá vôi cùng hệ thắng cảnh đi kèm — động Puông, đảo An Mã, thác Đầu Đẳng — và các bản du lịch cộng đồng người Tày như Pác Ngòi, Bó Lù. Lễ hội Lồng tồng Ba Bể đầu xuân, mở ở thôn Bó Lù, là lễ hội lớn nhất của vùng.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên lấy từ hồ. Không xã cũ nào trong ba đơn vị hợp thành mang tên Ba Bể; xã mới lấy tên của hồ nằm giữa địa bàn — đồng thời là tên huyện Ba Bể (1984–2025). Như vậy tên hồ đi vào tên huyện, rồi khi huyện giải thể thì chuyển sang tên xã bao quanh hồ.

Nghĩa của tên. Theo mục từ Hồ Ba Bể trên Wikipedia tiếng Việt, người Tày gọi hồ là Slam Pé, nghĩa là "ba hồ": lòng hồ bị các dãy núi đá vôi chia thành ba hồ thông nhau qua những eo nước hẹp, mỗi hồ có tên riêng là Pé Lầm, Pé Lù và Pé Lèng. Tên tiếng Việt Ba Bể diễn đúng ý ấy: ba là số ba, bể là chỗ nước rộng. Hai âm này dùng theo nghĩa thuần Việt, không phải chữ Hán: từ điển chữ Hán – Nôm trên wiki.ngonngu.com không ghi âm Hán Việt nào đọc là bể, còn các chữ đọc ba trong tiếng Hán (巴, 波…) không mang nghĩa số ba. Vì vậy không nên viết tên này bằng chữ Hán.

Lịch sử tên. Trước năm 1984, tên hành chính của vùng là Chợ Rã (châu Chợ Rã, rồi huyện Chợ Rã); Ba Bể chỉ là tên hồ. Quyết định 144-HĐBT ngày 6/11/1984 đổi tên huyện Chợ Rã thành huyện Ba Bể, khi đó thuộc tỉnh Cao Bằng. Năm 1924, bia Tam hải hồ sơn chí (ghi chép về núi hồ Ba Bể) do Phan Đình Hoè soạn được khắc dựng ven hồ.

Tên các xã cũ. Khang Ninh vốn có tên Mẫu Ninh, được đổi thành Khang Ninh theo Quyết định 150-NV ngày 12/5/1964 của Bộ Nội vụ; cuối năm đó (Quyết định 341-NV ngày 29/12/1964), xã Khang Ninh được chia đôi để lập thêm xã Nam Mẫu. Truyện cổ "Sự tích hồ Ba Bể" cũng đặt câu chuyện ở làng Nam Mẫu.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Ba Bể. Tuy vậy, khi ghi địa chỉ nên viết đủ "xã Ba Bể, tỉnh Thái Nguyên" để khỏi lẫn với huyện Ba Bể (tỉnh Bắc Kạn) trên giấy tờ trước tháng 7/2025.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Chợ Rã ở phía đông; tỉnh Tuyên Quang ở phía tây; các xã Nam Cường và Đồng Phúc ở phía nam; các xã Cao Minh và Nghiên Loan ở phía bắc.

Hồ Ba Bể nằm ở độ cao khoảng 145 m, diện tích mặt nước hơn 650 ha, dài hơn 8 km; độ sâu trung bình 20–25 m mùa mưa, có thể xuống khoảng 10 m mùa khô. Hồ nhận nước từ hai sông nhỏ là sông Chợ Lèng và sông Nam Cường rồi thoát ra sông Năng. Giữa hồ nổi hai đảo nhỏ là đảo An Mã và đảo Bà Góa. Bao quanh hồ là các dãy núi đá vôi nhiều hang động và suối ngầm. Ngoài hồ lớn, xã còn có các hồ nhỏ Bản Vài, Bản Nản, Khau Khốt.

Trên sông Năng có động Puông — hang luồn karst xuyên qua núi đá vôi Lũng Nham — và thác Đầu Đẳng, nơi lòng sông bị những tảng đá lớn chặn ngang, sát ranh giới với Tuyên Quang. Hồ thuộc vùng cánh cung sông Gâm, núi quanh vùng cao 1.400–1.600 m.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi; tài liệu về huyện Ba Bể cũ ghi nhiệt độ trung bình năm 21–23°C, mùa đông có sương muối, mưa phùn, gió bấc; mùa mưa một số nơi ven sông Năng bị ngập. Vùng Ba Bể thuộc nhóm nơi ít mưa hơn của khu vực Bắc Kạn cũ do được các cánh cung che chắn.

Hồ đang bị bồi lắng: theo Wikipedia, bãi bồi đã lấn vào lòng hồ khoảng 700–800 m so với thập niên 1960, và hồ Pé Lèng mất khoảng một phần ba diện tích vì phù sa ứ đọng.

Lịch sử

Vùng hồ trong lịch sử

Lưu vực sông Năng và vùng hồ Ba Bể được ghi nhận có người tiền sử cư trú từ thời đồ đá cũ. Năm 1596, quân nhà Mạc và quân Lê – Trịnh giao tranh ở khu vực hồ; sau đó họ Mạc giữ đất Cao Bằng và một phần vùng Bắc Kạn. Dưới thời Nguyễn, vùng này thuộc tỉnh Thái Nguyên; năm 1900, khi tỉnh Bắc Kạn được lập, đất Ba Bể thuộc châu Chợ Rã. Trong kháng chiến chống Pháp, Đài Tiếng nói Việt Nam từng sơ tán về vùng này; nơi ấy nay có bia di tích.

Các xã cũ

Năm 1948 châu Chợ Rã đổi thành huyện Chợ Rã. Xã Mẫu Ninh đổi tên Khang Ninh năm 1964, rồi chia ra Khang Ninh và Nam Mẫu (sáp nhập thêm xóm Pác Ngoi của xã Quảng Khê vào Nam Mẫu). Huyện lần lượt thuộc tỉnh Bắc Thái (từ 1965), tỉnh Cao Bằng (từ cuối 1978), đổi tên huyện Ba Bể (1984) và về lại tỉnh Bắc Kạn khi tỉnh này tái lập (hiệu lực 1/1/1997). Năm 1992, Vườn quốc gia Ba Bể được thành lập theo Quyết định 83/TTg ngày 10/11/1992.

Sắp xếp năm 2025

Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 nhập toàn bộ ba xã sau thành xã Ba Bể, hoạt động từ 1/7/2025:

• xã Cao Thượng — 39,25 km², 4.416 người;
• xã Nam Mẫu — 64,46 km², 2.717 người;
• xã Khang Ninh — 44,37 km², 4.640 người.

Cùng lúc, tỉnh Bắc Kạn hợp nhất vào tỉnh Thái Nguyên. Từ năm 2026, xã được tổ chức lại thành 13 thôn: Bản Cám, Bản Tầu, Cao Thượng, Đán Mẩy, Đầu Đẳng, Đoàn Kết, Đồn Đèn, Khang Ninh, Khâu Qua, Nà Kiêng, Nam Mẫu, Tâm Hiệp, Tọt Còn.

Dân cư – xã hội

Xã có 11.773 người (số liệu sắp xếp 2025), đông nhất ở vùng Khang Ninh và Cao Thượng; vùng Nam Mẫu quanh hồ rộng nhưng thưa dân hơn. Cư dân chủ yếu là người Tày và người Dao — các chương trình du lịch cộng đồng của huyện cũ dựa vào văn hóa hai dân tộc này ở các thôn Pác Ngòi, Bó Lù, Cốc Tộc, Nà Nghè, Bản Cám. Ở khu vực Bắc Kạn cũ nói chung, người Tày chiếm khoảng một nửa dân số (2019), người Kinh dưới một phần tư.

Nhà sàn truyền thống còn khá nhiều ở các bản ven hồ và trở thành chỗ lưu trú cho khách. Theo phân loại năm 2026, tám trong số mười ba thôn của xã thuộc diện đặc biệt khó khăn. Trường học, trạm y tế kế thừa từ ba xã cũ; vùng lõi rừng đặc dụng đặt ra nhiều giới hạn trong khai thác đất, gỗ, khoáng sản.

Kinh tế

Du lịch là ngành mũi nhọn: tham quan hồ bằng thuyền máy hoặc thuyền độc mộc, lưu trú nhà sàn ở các bản Pác Ngòi, Bó Lù, đi động Puông, thác Đầu Đẳng, leo núi, khám phá hang Thẳm Phầy. Tuyến đường thủy nội địa sông Năng – hồ Ba Bể dài 29,2 km có trong quy hoạch giao thông của tỉnh; hồ là một trong những nơi có hoạt động vận tải hành khách đường thủy.

Nông nghiệp gồm lúa nước trong các thung lũng, ngô, chăn nuôi, nuôi và đánh bắt cá hồ; trồng rừng ngoài vùng bảo vệ nghiêm ngặt. Ở xã Khang Ninh cũ, hợp tác xã Hoàng Huynh có các sản phẩm OCOP ba sao cấp tỉnh gồm chuối sấy dẻo, trà giảo cổ lam và thịt trâu khô, liên kết 25 hộ trồng khoảng 30 ha chuối (báo VnBusiness, 2023). Các món ăn gắn với vùng hồ như cá nướng hồ Ba Bể, tôm chua Ba Bể được Wikipedia liệt kê trong ẩm thực của tỉnh.

Văn hóa – di tích

• Danh lam thắng cảnh hồ Ba Bể — di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 1419/QĐ-TTg ngày 27/9/2012. Năm 1995, hồ được Hội nghị Hồ nước ngọt thế giới đưa vào danh sách 20 hồ nước ngọt cần bảo vệ; năm 2004 Vườn quốc gia Ba Bể là Vườn di sản ASEAN; năm 2011 vùng hồ trở thành khu Ramsar thứ ba của Việt Nam.
• Đền An Mạ trên đảo giữa hồ — nơi rước lễ trong lễ hội Lồng tồng.
• Lễ hội Lồng tồng Ba Bể (xuống đồng) mở từ mùng 9 đến 11 tháng Giêng tại thôn Bó Lù; theo báo Nhân Dân, mỗi năm có các mâm lễ của các xã được rước về từ đền An Mạ, phần hội có đua thuyền độc mộc, giã bánh giầy, đẩy gậy, kéo co. Lễ hội có trong danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
• Truyện cổ "Sự tích hồ Ba Bể" kể về lễ Vô Giá ở làng Nam Mẫu, bà lão ăn xin hóa giao long và trận nước dâng tạo thành hồ; đảo Bà Góa giữa hồ gắn với nhân vật người mẹ góa trong truyện.
• Nghề dệt thổ cẩm Tày được khôi phục qua lớp truyền dạy ở thôn Pác Ngòi; vùng Ba Bể có các di sản phi vật thể quốc gia khác như lễ cấp sắc của người Dao, Lẩu Pụt và múa bát của người Tày. Hát then – đàn tính, dân ca Tày được truyền dạy ở các điểm du lịch.

Bài hát "Ba Bể pé tiên" của Hoàng Hoa Cương là một trong những ca khúc quen thuộc về vùng hồ.

Du lịch

Vườn quốc gia Ba Bể là phức hệ sông – hồ – rừng trên núi đá vôi, nổi tiếng với trúc dây (loài tre đặc hữu mọc rủ trên vách đá ven hồ), nhiều loài lan và các loài thú quý như voọc đen má trắng. Hành trình phổ biến: đi thuyền trên hồ qua đảo An Mã, xuôi sông Năng qua động Puông tới thác Đầu Đẳng; nghỉ nhà sàn ở Pác Ngòi, Bó Lù. Mùa xuân có lễ hội Lồng tồng, mùa thu từng có chuỗi sự kiện "Sắc thu hồ Ba Bể" (2022–2023).

Giao thông

Đường bộ vào xã từ khu trung tâm Chợ Rã (quốc lộ 279) theo đường tỉnh dọc sông Năng; tuyến đường kết nối phường Bắc Kạn với hồ Ba Bể nằm trong danh mục dự án giao thông lớn của tỉnh. Trên hồ và sông Năng có thuyền chở khách.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: thôn …, xã Ba Bể, tỉnh Thái Nguyên. Người dân các xã Cao Thượng, Nam Mẫu, Khang Ninh cũ làm thủ tục tại UBND xã Ba Bể, đặt ở trụ sở cũ của xã Khang Ninh.

Bản đồ Xã Ba Bể

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Ba Bể được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Ba Bể trước đây

• Xã Chợ Rã 14.507
• Xã Đồng Phúc 11.722
• Xã Phúc Lộc 10.354
• Xã Thượng Minh 11.030