Xã Chợ Đồn

Tổng quan

Sông Cầu — dòng sông dài nhất tỉnh, được tính là dòng chính của sông Thái Bình — bắt nguồn từ vùng núi của xã Chợ Đồn, tỉnh Thái Nguyên. Xã gồm thị trấn Bằng Lũng (huyện lỵ huyện Chợ Đồn từ 1985) và ba xã Ngọc Phái, Phương Viên, Bằng Lãng; trụ sở đặt tại trụ sở cũ của xã Chợ Đồn (khu Bằng Lũng).

Xã rộng 142,1 km², dân số 16.252 người (số liệu đề án; năm 2026 xã ghi nhận 3.841 hộ, 14.923 nhân khẩu), mật độ khoảng 114 người/km² — đông dân nhất trong các xã thuộc khu vực Bắc Kạn cũ. Xã thuộc vùng An toàn khu (ATK) Chợ Đồn thời kháng chiến chống Pháp; ngày 1/12/2025, xã Chợ Đồn được công nhận là xã An toàn khu. Năm 2026, Bằng Lũng thuộc nhóm 19 đô thị loại III của tỉnh.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên lịch sử. Không đơn vị hợp thành nào mang tên Chợ Đồn; xã mới lấy tên huyện cũ. Tên Chợ Đồn có từ năm 1916, khi theo nghị định của Thống sứ Bắc Kỳ, một số tổng của châu Bạch Thông, châu Chợ Rã và tổng An Biện Thượng (thuộc Định Hóa, Thái Nguyên) được tách ra lập châu Chợ Đồn; năm 1948 châu thành huyện. Tên huyện lỵ Bằng Lũng không được dùng cho xã, còn tên Chợ Đồn — quen thuộc qua cụm "ATK Chợ Đồn" — được giữ lại.

Cấu tạo tên. Chợ là từ thuần Việt — từ điển chữ Hán – Nôm trên wiki.ngonngu.com không ghi âm Hán Việt chợ. Âm đồn có chữ Hán như 屯 (đồn trú; cũng chỉ làng nhỏ, xóm), nhưng chưa có tài liệu xác định tên Chợ Đồn dùng chữ nào hay "Đồn" có phải phiên âm tiếng Tày, nên không suy ra nghĩa cả tên. Cùng kiểu "Chợ + …" còn có Chợ Rã, Chợ Mới, Chợ Lèng trong vùng Bắc Kạn cũ.

Tên các đơn vị cũ. Bằng Lũng vốn là một phố của xã Ngọc Phái, được tách lập thị trấn ngày 8/4/1985 (1.853 ha). Bằng Lãng, Phương Viên, Ngọc Phái là các tên đã có trong danh sách xã của huyện Chợ Đồn sau năm 1975; nay đều là tên thôn (cùng Bằng Viễn).

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Chợ Đồn.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp các xã Bạch Thông và Yên Phong ở phía đông; Yên Thịnh ở phía tây; Yên Phong và Nghĩa Tá ở phía nam; Quảng Bạch và Đồng Phúc ở phía bắc.

Wikipedia mục Bắc Kạn ghi sông Cầu bắt nguồn từ vùng núi Tam Tao của huyện Chợ Đồn, ở độ cao trên 1.200 m; trên địa bàn xã, nhiều khe suối như suối Nà Căng, ngòi Sông Cầu hợp lại thành dòng đầu nguồn. Cánh đồng Phương Viên là một trong những dải đất thấp trồng lúa, màu của vùng Chợ Đồn. Phía bắc là sườn khối núi Phja Bjoóc. Trên địa bàn có hồ Thôm Pết (2,17 ha). Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi, mùa đông lạnh.

Lịch sử

Châu Chợ Đồn và ATK

Châu Chợ Đồn ra đời năm 1916. Thời Pháp, vùng này có các mỏ bạc, mỏ kẽm thuộc nhóm cơ sở khai khoáng được chú ý của tỉnh Bắc Kạn. Trong kháng chiến chống Pháp, huyện Chợ Đồn được chọn làm An toàn khu (ATK) cùng Định Hóa, Đại Từ (Thái Nguyên), Chiêm Hóa, Sơn Dương (Tuyên Quang). Trong Chiến dịch Việt Bắc, ngày 8/10/1947 quân Pháp nhảy dù 200 lính xuống chiếm Chợ Đồn; ngày 21/10 một tiểu đoàn của Trung đoàn Thủ đô tiến công đại đội Pháp đóng tại đây; ngày 13/11/1947 quân Pháp rút khỏi Chợ Đồn. Năm 2016, An toàn khu Chợ Đồn được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.

Các mốc hành chính

• 8/4/1985: tách phố Bằng Lũng (1.853 ha) của xã Ngọc Phái lập thị trấn Bằng Lũng, huyện lỵ Chợ Đồn.
• 1/1/1997: huyện từ tỉnh Bắc Thái về tỉnh Bắc Kạn tái lập.
• 1/2/2020: thôn Bản Cưa (7,41 km², 200 người) của xã Phong Huân giải thể nhập vào xã Bằng Lãng.
• 16/6/2025: Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 nhập thị trấn Bằng Lũng và các xã Ngọc Phái, Phương Viên, Bằng Lãng thành xã Chợ Đồn, hoạt động từ 1/7/2025.
• 1/12/2025: xã được công nhận là xã An toàn khu.

Từ tháng 6/2026, 39 thôn được sắp xếp thành 11 thôn: Thôn 1, 2, 3, 4, 5, Bằng Lãng, Bằng Viễn, Đồng Tâm, Ngọc Phái, Phương Viên, Thống Nhất.

Dân cư – xã hội

Xã có hơn 16 nghìn người, tập trung đông ở khu Bằng Lũng. Cư dân vùng Chợ Đồn cũ chủ yếu là người Tày, cùng người Kinh, Dao, Mông, Nùng; Wikipedia ghi một số nhóm người Dao có mặt khá sớm ở vùng Bạch Thông, Chợ Đồn, Na Rì. Là huyện lỵ cũ, khu trung tâm có trường học, trung tâm y tế và các cơ quan vốn phục vụ cả huyện.

Kinh tế

Khu Bằng Lũng là trung tâm thương mại – dịch vụ của vùng Chợ Đồn cũ; Wikipedia ghi xã có chợ đêm, một trong các không gian đêm của tỉnh. Nông nghiệp gồm lúa trên cánh đồng Phương Viên và các thung lũng, ngô, chăn nuôi; vùng Chợ Đồn có giống lúa Bao thai được tỉnh Bắc Kạn cũ xếp vào nhóm lúa đặc sản, và món chân giò Chợ Đồn có tên trong danh sách món ăn từ thịt của tỉnh. Huyện Chợ Đồn cũ cùng Ngân Sơn là nơi tập trung phần lớn trong 77 mỏ, điểm khoáng sản chì – kẽm của Bắc Kạn; mỏ chì kẽm Chợ Điền nằm ở xã Yên Thịnh lân cận.

Văn hóa – di tích

• Khu di tích An toàn khu Chợ Đồn — di tích quốc gia đặc biệt (2016); là một trong các điểm du lịch lịch sử tiêu biểu của tỉnh cùng ATK Định Hóa.
• Hội xuân ATK Chợ Đồn — lễ hội đầu xuân được Wikipedia xếp vào nhóm lễ hội tiêu biểu phía bắc tỉnh, cùng Lồng tồng Phủ Thông, Mù Là, chợ tình Xuân Dương.

Người Tày ở đây giữ hát then – đàn tính, hát lượn, nhà sàn, các lễ cầu mùa và mừng cơm mới.

Giao thông

Quốc lộ 3C (trước là tỉnh lộ 254) qua khu Bằng Lũng, về phía bắc tới vùng Nam Cường – Ba Bể, về phía nam tới Định Hóa. Các đường tỉnh 257, 255 cũng đi qua xã; đường 255 sang Yên Thịnh và Tuyên Quang. Khu huyện lỵ cũ cách khu đô thị Bắc Kạn khoảng 42 km.

Nhân vật

Hà Văn Khoát (sinh 1955), người Tày, quê ở vùng nay là xã Chợ Đồn; Thiếu tướng công an, từng là Giám đốc Công an, Chủ tịch UBND, Bí thư Tỉnh ủy tỉnh Bắc Kạn, đại biểu Quốc hội khóa XI, XIII.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: thôn …, xã Chợ Đồn, tỉnh Thái Nguyên. Người dân thị trấn Bằng Lũng và các xã Ngọc Phái, Phương Viên, Bằng Lãng cũ làm thủ tục tại UBND xã Chợ Đồn.

Bản đồ Xã Chợ Đồn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Chợ Đồn được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1683/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Chợ Đồn trước đây

• Xã Bạch Thông 8.251
• Xã Đồng Phúc 11.722
• Xã Nam Cường 10.793
• Xã Nghĩa Tá 7.787
• Xã Quảng Bạch 3.815
• Xã Yên Phong 7.379
• Xã Yên Thịnh 5.476