Phường Đông Quang

Tổng quan

Rộng 48,6 km², phường Đông Quang là phường có diện tích lớn nhất trong bảy phường hình thành từ thành phố Thanh Hóa cũ, nằm ở phía tây nam vùng đô thị tỉnh lỵ Thanh Hóa. Dân số 61.214 người, mật độ khoảng 1.260 người/km² – thấp nhất trong nhóm, vì phần lớn địa bàn vẫn là làng quê và đồng ruộng của huyện Đông Sơn cũ, chỉ phần giáp Hạc Thành (Quảng Thắng, An Hưng) là phố.

Phường ghép từ ba nguồn: phường Quảng Thắng (gốc huyện Quảng Xương, về thị xã Thanh Hóa từ năm 1971), một phần phường An Hưng và xã Đông Vinh (về thành phố năm 2012), cùng năm xã Đông Quang, Đông Yên, Đông Văn, Đông Phú, Đông Nam (thuộc huyện Đông Sơn đến cuối năm 2024). Trụ sở đảng ủy, đoàn thể đặt tại trụ sở phường An Hưng cũ; trụ sở chính quyền đặt tại trụ sở xã Đông Văn cũ.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên phường kế thừa tên xã Đông Quang, một trong tám đơn vị hợp thành. Đây là một tên có tuổi: Đông Quang nằm trong danh sách 13 xã mà huyện Đông Sơn lập năm 1948, khi các xã được tổ chức lại và đặt tên theo chữ đầu của huyện. Sau đợt chia lại cuối năm 1954 (huyện có 24 xã), tên Đông Quang vẫn được giữ và tồn tại liên tục đến năm 2025.

Phân tích Hán Việt: Đông 東 vốn là phương đông, ở đây lấy từ tên huyện Đông Sơn chứ không chỉ hướng; Quang 光 là ánh sáng, sáng sủa, rạng rỡ (như trong quang minh, vinh quang). Tên ghép có thể hiểu là "đất Đông Sơn rạng sáng" – thuộc lớp tên mang ý nghĩa tốt đẹp, phổ biến khi đặt tên xã sau năm 1945. Âm quang còn có chữ khác, nhưng trong tên xã Việt Nam thường hiểu là 光.

Bảy tên còn lại cũng phản ánh lịch sử: Quảng Thắng mang chữ đầu của huyện Quảng Xương; An Hưng là tên ghép năm 2019 từ phường An Hoạch và xã Đông Hưng; các xã Đông Vinh, Đông Yên, Đông Văn, Đông Phú, Đông Nam đều thuộc "họ Đông". Cả nước không có xã, phường nào khác tên Đông Quang.

Địa lý

Phường nằm phía tây nam lõi đô thị, giáp phường Hạc Thành ở phía đông bắc, phường Quảng Phú ở phía đông, phường Đông Sơn ở phía bắc (theo mô tả ranh giới của các phường này trên Wikipedia tiếng Việt). Phía nam và tây nam là vùng các xã thuộc Quảng Xương, Nông Cống, Triệu Sơn cũ.

Địa hình chủ yếu là đồng bằng phù sa bằng phẳng của hạ lưu sông Mã, xen núi đá vôi sót thấp. Vùng An Hoạch – núi Nhồi nổi tiếng với đá xanh dùng để chế tác. Sông Nhà Lê – kênh đào cổ chảy qua vùng Đông Sơn cũ – và mạng kênh tưới tiêu của hệ thống thủy lợi sông Mã phục vụ đồng ruộng. Khí hậu nhiệt đới gió mùa đồng bằng Thanh Hóa: mùa đông lạnh, ít mưa; mùa hè nóng, mưa nhiều.

Lịch sử

Huyện Đông Sơn xưa

Thời Nguyễn, vùng đất phường thuộc các tổng của huyện Đông Sơn (như Lê Nguyễn – sau đổi Thanh Hoa, Quang Chiếu…), phủ Thiệu Hóa; riêng Quảng Thắng thuộc huyện Quảng Xương. Năm 1824, tổng Lê Nguyễn được đổi tên thành tổng Thanh Hoa. Làng Doãn Xá thuộc tổng Lê Nguyễn – nay là thôn Thiều của xã Đông Văn cũ – là quê của Thiều Quy Linh, người tử tiết chống nhà Mạc.

Sau năm 1945

Các xã cũ được tổ chức lại năm 1948 (13 xã "Đông") và chia lại năm 1954 thành 24 xã, trong đó có Đông Quang, Đông Yên, Đông Văn, Đông Phú, Đông Nam, Đông Vinh, Đông Hưng. Xã Quảng Thắng (Quảng Xương) về thị xã Thanh Hóa năm 1971 và lên phường năm 2013. Thị trấn Nhồi lập năm 2006 từ một phần các xã Đông Hưng, Đông Tân; năm 2012 thị trấn Nhồi (thành phường An Hoạch) và các xã Đông Hưng, Đông Vinh về thành phố Thanh Hóa; năm 2019 An Hoạch và Đông Hưng hợp thành phường An Hưng. Năm xã còn lại theo huyện Đông Sơn nhập thành phố Thanh Hóa từ 1/1/2025.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15, phường Đông Quang gồm toàn bộ phường Quảng Thắng, các xã Đông Vinh, Đông Quang, Đông Yên, Đông Văn, Đông Phú, Đông Nam và phần còn lại của phường An Hưng (một phần An Hưng nhập vào phường Hạc Thành).

Dân cư – xã hội

Hơn 61 nghìn dân, chủ yếu người Kinh. Phần đông bắc (Quảng Thắng, An Hưng, Đông Vinh) có các khu dân cư đô thị dọc quốc lộ và đường vành đai; phần tây nam còn đậm nếp làng thuần nông với đình, nghè, nhà thờ họ. Vùng Đông Sơn cũ có truyền thống học hành, gói trong câu "thầy đồ Hoằng Hóa, thầy khóa Đông Sơn". Xã Đông Văn cũ có trường THPT Đông Sơn 2, phục vụ học sinh vùng phía nam huyện cũ. Trường học các cấp, trạm y tế kế thừa từ tám đơn vị cũ.

Kinh tế

Nghề chế tác đá là nét kinh tế đặc trưng của vùng An Hoạch – núi Nhồi: đá xanh khai thác tại chỗ được làm thành bia, tượng, cột, lan can, đồ mỹ nghệ. Huyện Đông Sơn cũ từng có cụm nghề ở Đông Nam, cho thấy nghề phi nông nghiệp đã lan về vùng các xã nay thuộc phường. Phần còn lại là nông nghiệp lúa nước, rau màu, chăn nuôi; dọc các trục giao thông mới mọc lên kho bãi, cửa hàng vật liệu, dịch vụ vận tải và khu dân cư mới.

Văn hóa – di tích

Đời sống văn hóa gắn với các thiết chế làng truyền thống của huyện Đông Sơn: đình, nghè thờ thành hoàng, chùa làng, nhà thờ các dòng họ khoa bảng. Thôn Thiều (Doãn Xá) giữ ký ức về dòng họ Thiều với Thiều Quy Linh. Nghề đá Nhồi để lại dấu ấn trên nhiều công trình tâm linh, tưởng niệm trong và ngoài tỉnh. Lễ hội làng thường tổ chức vào tháng Giêng, tháng Hai âm lịch theo nếp chung của đồng bằng sông Mã.

Giao thông

Phường nằm trên hướng tỏa của các trục từ tỉnh lỵ đi Nông Cống, Triệu Sơn; đường sắt Bắc – Nam chạy qua vùng Đông Sơn cũ theo hướng đông bắc – tây nam về phía Nông Cống. Các tuyến đường vành đai, đường đô thị mới nối phường với lõi Hạc Thành và khu Rừng Thông.

Bản đồ Phường Đông Quang

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Đông Quang được lập từ 8 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Thanh Hóa trước đây

• Phường Đông Sơn 58.950
• Phường Đông Tiến 57.844
• Phường Hạc Thành 197.142
• Phường Hàm Rồng 63.166
• Phường Nguyệt Viên 34.399
• Phường Quảng Phú 77.543