Phường Đông Sơn

Tổng quan

Phường Đông Sơn nằm phía tây vùng đô thị tỉnh lỵ Thanh Hóa, trải dọc quốc lộ 47 và quốc lộ 45. Phường gom phần trung tâm của huyện Đông Sơn trước đây: thị trấn Rừng Thông (huyện lỵ cũ) cùng các xã, phường xung quanh. Trụ sở đảng ủy, đoàn thể đặt tại trụ sở Huyện ủy Đông Sơn cũ; trụ sở chính quyền đặt tại trụ sở UBND huyện Đông Sơn cũ.

Phường rộng 41,71 km², dân số 58.950 người, mật độ khoảng 1.410 người/km². Cần phân biệt: phường Đông Sơn mới không bao gồm phường Đông Sơn nội thị của thành phố Thanh Hóa cũ (phường này đã nhập vào Hạc Thành), và cũng không chứa di chỉ khảo cổ làng Đông Sơn – nơi đặt tên cho văn hóa Đông Sơn – vốn nằm ở phường Hàm Rồng.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên phường khôi phục tên huyện Đông Sơn, đơn vị hành chính tồn tại hơn bảy thế kỷ trước khi nhập vào thành phố Thanh Hóa ngày 1/1/2025. Theo tư liệu lịch sử hành chính, tên huyện Đông Sơn có từ thời Trần, khi vùng đất này thuộc trấn Thanh Đô; thời Bắc thuộc, vùng từng mang các tên huyện Tư Phố, Cư Phong, Cửu Chân, Đông Dương, Đông Cương. Khi đề xuất tên bảy phường mới, Thanh Hóa nêu Đông Sơn trong nhóm tên mang giá trị lịch sử – văn hóa, và báo chí ghi nhận cử tri đồng tình với việc khôi phục tên này.

Chữ Hán là 東山: Đông 東 là phương đông, sơn 山 là núi; nghĩa đen là "núi phía đông". Chưa có nguồn tin cậy giải thích vì sao huyện mang tên này. Tên Đông Sơn cũng là tên một làng cổ bên sông Mã (nay thuộc phường Hàm Rồng); năm 1924 hiện vật đồng tìm được ở làng ấy mở đầu cho việc nghiên cứu một nền văn hóa thời đại kim khí mà giới khảo cổ gọi là văn hóa Đông Sơn, nổi tiếng với trống đồng.

Chữ Đông còn là "họ" chung của các xã cũ trong huyện: năm 1948, các xã của huyện Đông Sơn được tổ chức lại thành 13 xã đặt tên theo tên huyện (Đông Ninh, Đông Khê, Đông Hòa…), và lối đặt tên ấy giữ đến năm 2025 – năm trong tám đơn vị hợp thành phường vẫn mang chữ Đông. Trong cả nước, tên Đông Sơn còn là tên một xã của tỉnh Quảng Ngãi; khi ghi địa chỉ nên kèm tên tỉnh.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, phía bắc phường giáp phường Đông Tiến và xã Thiệu Trung; phía đông giáp phường Hạc Thành; phía nam giáp phường Đông Quang và xã Đồng Tiến; phía tây giáp các xã Triệu Sơn và An Nông.

Địa hình đồng bằng xen núi đá vôi thấp và đồi, nằm trong lưu vực sông Mã. Rừng thông trên đồi ở khu huyện lỵ cũ là cảnh quan đặc trưng và là nguồn gốc tên thị trấn Rừng Thông. Phía nam có sông Nhà Lê – tuyến kênh đào cổ được ghi nhận nối từ vùng Hoa Lư vào phía nam – chảy qua vùng Đông Sơn cũ. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh, mùa hè nóng ẩm, có đợt gió Tây khô nóng.

Lịch sử

Đất cổ Cửu Chân

Vùng đất phường có dấu tích lịch sử sớm: tại làng Trường Xuân, các nhà khảo cổ phát hiện bia Đại Tùy Cửu Chân quận Bảo An đạo tràng chi bi văn (bia Trường Xuân), dựng năm 618, thuộc hàng văn bia cổ nhất Việt Nam, nay lưu tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Người dân thờ Lê Ngọc (Lê Cốc), thái thú quận Cửu Chân thời Tùy, người không chịu thần phục nhà Đường.

Huyện Đông Sơn qua các thời kỳ

Thời Nguyễn, huyện Đông Sơn thuộc phủ Thiệu Hóa, có các tổng Thọ Hạc, Bố Đức, Quang Chiếu, Quảng Chiếu, Tuyên Hóa, Thanh Khê, Thạch Khê, Đại Bối, Vận Quy. Sau năm 1945, 7 tổng cũ chia thành 22 xã; năm 1948 gộp còn 13 xã đặt tên chữ đầu Đông; cuối năm 1954 chia lại thành 24 xã. Năm 1977 huyện hợp với phần hữu ngạn sông Chu của Thiệu Hóa thành huyện Đông Thiệu, đến năm 1982 lấy lại tên Đông Sơn; năm 1996 tách trả 16 xã để tái lập huyện Thiệu Hóa.

Thị trấn Rừng Thông lập năm 1992 từ một phần các xã Đông Lĩnh, Đông Tiến, Đông Xuân, Đông Tân; năm 2015 nhận thêm toàn bộ xã Đông Xuân và một phần Đông Tiến, Đông Anh. Năm 2019 xã Đông Anh nhập vào xã Đông Khê. Xã Đông Tân về thành phố Thanh Hóa năm 2012, lên phường năm 2021. Ngày 1/1/2025, toàn huyện Đông Sơn nhập vào thành phố Thanh Hóa; Rừng Thông và Đông Thịnh lên phường.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15, phường Đông Sơn gồm toàn bộ ba phường Rừng Thông, Đông Thịnh, Đông Tân và năm xã Đông Hòa, Đông Minh, Đông Hoàng, Đông Khê, Đông Ninh. Khi mới lập, phường có 27 tổ dân phố.

Dân cư – xã hội

Gần 59 nghìn dân, phần lớn người Kinh. Dân cư tập trung ở khu Rừng Thông, Đông Tân dọc quốc lộ 47, quốc lộ 45 và rải theo các làng cũ trong đồng. Huyện Đông Sơn cũ có truyền thống khoa cử; dân gian Thanh Hóa có câu "thầy đồ Hoằng Hóa, thầy khóa Đông Sơn". Khu Rừng Thông là nơi đặt các trường trung học phổ thông Đông Sơn 1 và Nguyễn Mộng Tuân cùng nhiều cơ quan huyện cũ, nay phục vụ cả vùng phía tây tỉnh lỵ.

Các làng cũ giữ nếp sinh hoạt văn hóa dân gian riêng, đặc biệt những phường trò diễn ở vùng Đông Khê. Người làng Rủn (Đông Khê) được ghi nhận có giọng nói trầm bổng khác giọng chung của đồng bằng sông Mã.

Kinh tế

Kinh tế đang chuyển từ nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ ven đô. Huyện Đông Sơn cũ được biết đến với nghề khai thác và chế tác đá mỹ nghệ, từng là nguồn thu xuất khẩu đáng kể; cụm nghề Đông Anh (nay thuộc khu Đông Khê) là một trong các cụm nghề của huyện. Dọc quốc lộ 47 qua Rừng Thông là thương mại, dịch vụ; trong đồng là lúa, rau màu, chăn nuôi. Hạ tầng giao thông mới (cao tốc Bắc – Nam, đường vành đai) mở thêm quỹ đất cho các khu dân cư, cụm công nghiệp.

Văn hóa – di tích

• Khu di tích Rừng Thông: nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp gỡ cán bộ, nhân sĩ, trí thức, đại biểu các dân tộc, tôn giáo của tỉnh ngày 20/2/1947, trong lần đầu về thăm Thanh Hóa; là di tích lịch sử quốc gia.
• Mộ, bia đá và đền thờ Nguyễn Chích – khai quốc công thần Lam Sơn, người làng Vạn Lộc (Đông Ninh); di tích quốc gia từ năm 1992.
• Đền thờ Lê Ngọc, di tích cấp tỉnh năm 2010; đền thờ Lê Lan – Lê Lệnh, công thần Lam Sơn; từ đường họ Lê thờ tiến sĩ Lê Hy Liêu (đỗ năm 1661).
• Ngũ trò Viên Khê (dân ca, dân vũ Đông Anh) và trò Rủn ở vùng Đông Khê – hệ thống trò diễn dân gian tiêu biểu của huyện Đông Sơn cũ.

Giao thông

Quốc lộ 47 (đi Triệu Sơn, Thọ Xuân) và quốc lộ 45 (đi Thiệu Hóa, Yên Định) cùng qua khu Rừng Thông. Đường sắt Bắc – Nam qua vùng Đông Sơn cũ theo hướng đông bắc – tây nam về phía Nông Cống; cao tốc Bắc – Nam phía Đông (đoạn Mai Sơn – quốc lộ 45) cũng đi qua vùng huyện cũ. Sông Nhà Lê là tuyến thủy cổ chạy qua phía nam.

Nhân vật

Đất phường gắn với Nguyễn Chích (làng Vạn Lộc), Nguyễn Mộng Tuân (làng Viên Khê, đậu Thái học sinh đời Trần, tác giả Cúc pha tập), sử gia Lê Hy (làng Thạch Khê, đỗ tiến sĩ, làm tham tụng, người biên soạn phần Bản kỷ tục biên của Đại Việt sử ký toàn thư), nhà thơ Nguyễn Chính (làng Vạn Lộc) và nguyên Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu (quê Đông Khê).

Bản đồ Phường Đông Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Đông Sơn được lập từ 8 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Thanh Hóa trước đây

• Phường Đông Quang 61.214
• Phường Đông Tiến 57.844
• Phường Hạc Thành 197.142
• Phường Hàm Rồng 63.166
• Phường Nguyệt Viên 34.399
• Phường Quảng Phú 77.543