Xã Thạch Quảng

Tổng quan

Thạch Quảng là xã rộng nhất và thưa dân nhất trong sáu xã gốc Thạch Thành: 123,54 km² nhưng chỉ 15.766 người, mật độ khoảng 128 người/km². Xã nằm ở góc tây bắc vùng Thạch Thành cũ, nơi tỉnh Thanh Hóa tiếp giáp hai tỉnh Phú Thọ (vùng Hòa Bình cũ) và Ninh Bình — tức là điểm đầu của sông Bưởi khi chảy vào đất Thanh.

Đường Hồ Chí Minh và quốc lộ 217B cùng đi qua địa bàn, khiến xã là cửa ngõ phía bắc của miền tây Thanh Hóa trên trục Hồ Chí Minh. Trụ sở xã đặt tại trụ sở xã Thạch Quảng cũ.

Các xã cùng gốc Thạch Thành: Kim Tân, Vân Du, Thạch Bình, Thành Vinh, Ngọc Trạo.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên xã Thạch Quảng, một trong ba xã hợp thành và là nơi đặt trụ sở. Cả ba xã cũ — Thạch Lâm, Thạch Tượng, Thạch Quảng — đều mở đầu bằng chữ Thạch, cách đặt tên phổ biến của huyện Thạch Thành sau 1945 (bên cạnh nhóm tên bắt đầu bằng Thành).

Phân tích Hán Việt: Thạch là 石 — đá, chữ đầu của tên huyện Thạch Thành. Quảng thường là 廣 — rộng, rộng lớn. Ghép theo nghĩa chữ, Thạch Quảng là "(vùng) Thạch rộng lớn" — một cách đọc khớp với thực tế đây là xã có diện tích lớn nhất vùng, dù không có văn bản nào nói tên được đặt vì lý do đó. Từ điển ghi nhận mục Thạch Quảng là tên một xã của huyện Thạch Thành.

Chữ Quảng trong vùng: lưu vực sông Bưởi xưa là huyện Tế Giang, sau đổi Bình Giang, rồi Quảng Bình (thời Lê trung hưng), Quảng Bằng (Tây Sơn), Quảng Địa và Quảng Tế (thời Nguyễn), đến năm 1889 mới nhập vào Thạch Thành. Trong xã cũng có nhiều thôn mang chữ Quảng: Quảng Yên, Quảng Cư, Quảng Trung, Quảng Bình, Quảng Giang, Quảng Tân, Quảng Cộng… — sau sắp xếp thôn năm 2026 còn Quảng Phong, Quảng Thành, Quảng Thắng. Tên xã có quan hệ với các tên huyện cũ ấy hay không thì chưa có nguồn khẳng định.

Trùng tên: không xã phường nào ở tỉnh khác mang tên Thạch Quảng.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Thành Vinh và xã Cúc Phương (tỉnh Ninh Bình) ở phía đông; các xã Đại Đồng, Ngọc Sơn (tỉnh Phú Thọ) ở phía bắc; xã Quý Lương và Cẩm Tú ở phía tây; Cẩm Tú và Thạch Bình ở phía nam.

Sông Bưởi chảy qua địa bàn từ phía Hòa Bình cũ xuống, tạo các cánh đồng thung lũng hẹp hai bên. Phần lớn diện tích là đồi núi — đồi đất phía tây, núi đá vôi phía đông giáp vùng Cúc Phương. Mật độ dân thấp phản ánh tỷ lệ đất rừng, đất đồi cao. Khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng núi thấp phía bắc Thanh Hóa.

Lịch sử

Thạch Lâm, Thạch Quảng, Thạch Tượng có trong danh sách 23 xã của huyện Thạch Thành sau Cách mạng tháng Tám. Lược sử hành chính huyện trên Wikipedia tiếng Việt không ghi lần chia tách hay sáp nhập nào của ba xã này trước năm 2025; trong giai đoạn 1977–1982 chúng thuộc huyện Vĩnh Thạch, khi Thạch Thành tạm hợp nhất với Vĩnh Lộc. Trên địa bàn có một khu dân cư của nông trường — đến năm 2026 khu này còn được gọi là "khu dân cư Nông Trường".

Theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, ba xã hợp thành xã Thạch Quảng với 22 thôn, hoạt động từ 1/7/2025. Ngày 22/6/2026, HĐND xã thông qua việc sắp xếp thôn: nhập Đăng Thượng, Nội Thành, Thống Nhất thành thôn Lâm Sơn; Biện, Đồi, Nghéo thành Lâm Thủy; Tượng Phong, Quảng Bình thành Quảng Phong; Quảng Giang và khu dân cư Nông Trường thành Trường Giang; Quảng Yên, Quảng Cư, Quảng Trung thành Thắng Lợi; Lâm Thành, Phố, Quảng Tân thành Quảng Thành; Quảng Cộng, Đồng Thóc vào Quảng Thắng; cùng một số thôn nhập vào Tượng Sơn, Tượng Liên. Xã còn 9 thôn.

Dân cư – xã hội

Dân số 15.766 người trên địa bàn rộng, nên khoảng cách giữa các thôn khá xa. Tên các thôn sau sắp xếp lưu dấu ba xã cũ: Lâm (Lâm Sơn, Lâm Thủy — từ Thạch Lâm), Tượng (Tượng Sơn, Tượng Liên — từ Thạch Tượng), Quảng (Quảng Phong, Quảng Thành, Quảng Thắng — từ Thạch Quảng). Vùng núi Thạch Thành có người Mường cư trú lâu đời bên cạnh người Kinh.

Trường học các cấp cơ sở và trạm y tế kế thừa từ ba xã cũ; với các dịch vụ tuyến trên, người dân thường xuống Kim Tân hoặc sang Cẩm Thủy theo đường Hồ Chí Minh.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp là trụ cột: lúa ở các cánh đồng thung lũng sông Bưởi, mía và cây công nghiệp trên đất đồi (Thạch Thành thuộc vùng mía thâm canh của tỉnh), cây ăn quả, rừng trồng sản xuất, chăn nuôi gia súc nhờ đồng cỏ đồi. Đường Hồ Chí Minh và quốc lộ 217B giúp xã kết nối với cả Hòa Bình – Hà Nội ở phía bắc và miền tây Thanh Hóa ở phía nam, thuận lợi cho tiêu thụ nông lâm sản và dịch vụ ven đường.

Văn hóa – di tích

Văn hóa xã mang đặc trưng vùng giáp ranh Thanh Hóa – Hòa Bình – Ninh Bình, nơi văn hóa Mường hiện diện rõ: cồng chiêng, nhà sàn, các lễ tục nông nghiệp. Chưa có tư liệu được kiểm chứng về di tích xếp hạng cụ thể trong xã. Vùng núi đá vôi phía đông nối liền với hệ hang động khảo cổ quanh hang Con Moong ở xã Thành Vinh và Vườn quốc gia Cúc Phương.

Giao thông

Đường Hồ Chí Minh chạy qua xã theo hướng bắc – nam, nối lên Hòa Bình cũ, Hà Nội và xuống Cẩm Thủy, Ngọc Lặc. Quốc lộ 217B cũng đi qua địa bàn. Sông Bưởi là tuyến thủy tự nhiên của vùng.

Bản đồ Xã Thạch Quảng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Thạch Quảng được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Thạch Thành trước đây

• Xã Kim Tân 40.780
• Xã Ngọc Trạo 23.475
• Xã Thạch Bình 39.553
• Xã Thành Vinh 27.008
• Xã Vân Du 24.146