Xã Thành Vinh

Tổng quan

Hơn 15.000 năm trước, người tiền sử đã sống trong hang Con Moong — một hang đá vôi thông hai đầu nằm trong rừng Cúc Phương nhưng thuộc đất Thanh Hóa. Hang ở xã Thành Yên cũ, nay thuộc xã Thành Vinh, và từ năm 2016 là Di tích quốc gia đặc biệt. Thành Vinh nằm ở góc đông bắc vùng Thạch Thành cũ, bên tả ngạn sông Bưởi, giáp tỉnh Ninh Bình.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 115,47 km², dân số 27.008 người, mật độ khoảng 234 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở xã Thành Vinh cũ. Xã có 32 thôn.

Các xã cùng gốc Thạch Thành: Kim Tân, Vân Du, Thạch Quảng, Thạch Bình, Ngọc Trạo.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên xã Thành Vinh. Thành Vinh là xã "con" của Thành Minh: ngày 24/5/1967, xã Thành Minh được chia thành hai xã Thành Minh và Thành Vinh; cùng ngày, Thành Yên được chia thành Thành Yên và Thành Mỹ. Như vậy bốn xã hợp thành năm 2025 vốn chỉ là hai xã trước năm 1967.

Phân tích Hán Việt: chữ Thành mở đầu tên rất nhiều xã của huyện cũ (Thành An, Thành Công, Thành Kim, Thành Minh, Thành Tâm…) lấy từ chữ thứ hai của tên huyện Thạch Thành, thường viết là 城 — thành lũy; "Thạch Thành" theo nghĩa chữ là "thành đá". Vinh có chữ 榮 — vẻ vang, vinh hiển, tươi tốt. Theo cách viết này, Thành Vinh có thể hiểu là "(vùng) Thành vẻ vang". Đây là cách đọc theo nghĩa chữ; chưa có văn bản giải thích lý do chọn tên khi lập xã năm 1967. Từ điển cũng ghi nhận mục Thành Vinh là tên xã thuộc huyện Thạch Thành.

Các tên nhập vào: Thành Minh (Minh 明 — sáng), Thành Mỹ (Mỹ 美 — đẹp), Thành Yên (Yên — thường hiểu là 安, yên ổn).

Trùng tên: tỉnh Nghệ An có phường Thành Vinh (thuộc vùng thành phố Vinh cũ). Khi ghi địa chỉ cần phân biệt: "xã Thành Vinh, tỉnh Thanh Hóa".

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp phường Tam Điệp và xã Cúc Phương (tỉnh Ninh Bình) ở phía đông và phía bắc; Thạch Quảng và Thạch Bình ở phía tây và tây nam, ranh giới là sông Bưởi; Thạch Bình và Kim Tân ở phía nam; Kim Tân và Vân Du ở phía đông nam.

Phần đông bắc xã là núi đá vôi thuộc khối Cúc Phương – Tam Điệp, nhiều hang động và thung lũng karst; phía tây là dải ruộng ven tả ngạn sông Bưởi. Vườn quốc gia Cúc Phương phần lớn thuộc Ninh Bình nhưng có một phần thuộc đất Thạch Thành cũ, và vùng giáp ranh này là nơi tập trung các di chỉ hang động. Khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng núi thấp.

Lịch sử

Thời tiền sử

Hang Con Moong được phát hiện tháng 11/1974, khai quật lần đầu năm 1976. Hang thông hai đầu, dài khoảng 30–40 m, trần cao 8,41 m. Định tuổi bằng carbon-14 cho thấy các lớp trầm tích có niên đại khoảng 15.000 năm (lớp dưới), 12.000–10.000 năm (lớp giữa) và 10.000–7.000 năm (lớp trên), phản ánh quá trình cư trú liên tục của người tiền sử. Theo nhà khảo cổ học Nguyễn Khắc Sử, hang Con Moong cùng động Người Xưa, hang Đắng, mái đá Mộc Long, hang Lai tạo thành một quần thể cho thấy một cộng đồng sống trong thung lũng lớn, góp phần tạo nên văn hóa Đa Bút. Sau khoảng 7.000 năm trước Công nguyên, cư dân vùng này di chuyển ra đồng bằng Vĩnh Lộc và Nho Quan – Tam Điệp.

Các xã thời hiện đại

Sau 1945, Thành Minh và Thành Yên là hai xã của huyện Thạch Thành. Ngày 24/5/1967, mỗi xã được chia làm hai: Thành Minh – Thành Vinh và Thành Yên – Thành Mỹ. Theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, bốn xã Thành Minh, Thành Mỹ, Thành Yên, Thành Vinh hợp thành xã Thành Vinh, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số 27.008 người, sống ở 32 thôn, tập trung ở dải ruộng ven sông Bưởi và các thung lũng giữa núi đá. Người Kinh và người Mường là hai cộng đồng chính của vùng Thạch Thành. Các thôn như Thành Trung, Yên Sơn 2 (Thành Yên cũ) được nhắc trong hồ sơ di tích hang động. Trường học các cấp cơ sở và trạm y tế kế thừa từ bốn xã cũ.

Kinh tế

Nông nghiệp ruộng thung lũng (lúa, ngô, rau màu), cây công nghiệp và cây ăn quả trên đất đồi theo định hướng chung của vùng Thạch Thành, chăn nuôi gia súc và trồng rừng là các sinh kế chính. Vị trí giáp thành phố Tam Điệp cũ và Vườn quốc gia Cúc Phương mở ra khả năng du lịch khảo cổ – sinh thái quanh cụm di tích Con Moong, dù quy mô hiện còn nhỏ.

Văn hóa – di tích

• Hang Con Moong — theo tiếng địa phương nghĩa là "hang con thú"; Di tích quốc gia đặc biệt (công nhận 23/11/2016). Từ năm 2006, Chính phủ đồng ý lập hồ sơ đề cử di sản thế giới; nếu được công nhận, đây sẽ là di sản thế giới liên tỉnh đầu tiên của Việt Nam.
• Hang Lai ở thôn Thành Trung (Thành Yên cũ): hang hình hàm ếch, cửa rộng 8,5 m, vòm cao 6,2 m.
• Hang Bố Giáo ở thôn Yên Sơn 2 (Thành Yên cũ): hang hai khoang, cao khoảng 51 m so với chân núi.
• Hang Mộc Long và mái đá Mộc Long trên núi Chùa, xã Thành Minh cũ.
• Hang Lý Chùn — một mái đá nhỏ có trầm tích chứa xương răng động vật hóa thạch.

Các di tích này là phần Thanh Hóa của quần thể hang động tiền sử Cúc Phương; phần Ninh Bình có động Người Xưa, hang Diêm, hang Mang Chiêng.

Du lịch

Khách thường tiếp cận hang Con Moong qua đường vào Vườn quốc gia Cúc Phương hoặc từ trung tâm Kim Tân. Đây là điểm tham quan mang tính khảo cổ – sinh thái; hang và vùng núi đá xung quanh thuộc diện bảo vệ di tích, không tự ý đào bới, lấy hiện vật.

Bản đồ Xã Thành Vinh

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Thành Vinh được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Thạch Thành trước đây

• Xã Kim Tân 40.780
• Xã Ngọc Trạo 23.475
• Xã Thạch Bình 39.553
• Xã Thạch Quảng 15.766
• Xã Vân Du 24.146