Xã Vân Du

Tổng quan

Vân Du là xã cực bắc của vùng Thạch Thành cũ, giáp tỉnh Ninh Bình ở phía bắc và đông bắc. Tên xã đến từ nông trường quốc doanh Vân Du — sau thành thị trấn nông trường, rồi thị trấn Vân Du (2004). Trên địa bàn có thôn Phố Cát, nơi đền Phố Cát thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh — một trong những điểm hành hương được biết đến nhiều nhất miền bắc Thanh Hóa.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 88,53 km², dân số 24.146 người, mật độ khoảng 273 người/km². Trụ sở đặt tại trụ sở thị trấn Vân Du cũ. Quốc lộ 45 chạy qua xã.

Các xã cùng gốc Thạch Thành: Kim Tân, Thạch Quảng, Thạch Bình, Thành Vinh, Ngọc Trạo.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên thị trấn Vân Du. Đây là tên của nông trường quốc doanh Vân Du trước, tên thị trấn sau: ngày 9/1/2004, thị trấn nông trường Vân Du giải thể để lập thị trấn Vân Du. Hai xã nhập vào — Thành Công, Thành Tân — mang khuôn tên "Thành…" quen thuộc của huyện Thạch Thành.

Phân tích Hán Việt: Vân Du trùng với một từ ghép có sẵn: vân du 雲遊, gồm 雲 (mây) và 遊 (đi chơi, rong ruổi). Trong từ vựng nhà Phật, "vân du" chỉ việc nhà sư đi khắp nơi như đám mây bay vô định. Tuy vậy, chưa có tài liệu nào cho biết nông trường Vân Du được đặt tên theo nghĩa ấy. Chữ Hán của tên xã vì vậy chỉ nên coi là cách viết thường gặp.

Lịch sử tên: nông trường Vân Du → thị trấn nông trường Vân Du → thị trấn Vân Du (2004) → thị trấn Vân Du sau khi nhận thêm xã Thành Vân (2019) → xã Vân Du (2025). Tên Thành Vân vẫn còn ở cấp thôn.

Trùng tên: tỉnh Nghệ An cũng có xã Vân Du sau sắp xếp. Khi ghi địa chỉ nên kèm tên tỉnh: "xã Vân Du, tỉnh Thanh Hóa".

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp tỉnh Ninh Bình ở phía bắc và đông bắc; Thành Vinh ở phía tây bắc; Kim Tân ở phía tây; Kim Tân và Ngọc Trạo ở phía nam; Ngọc Trạo và xã Hà Long ở phía đông.

Vùng Vân Du nằm dưới sườn tây nam dãy Tam Điệp — dải núi đá vôi và đồi chạy dọc ranh giới Thanh Hóa – Ninh Bình. Địa hình gồm đồi thấp được khai thác trồng cây công nghiệp, cây ăn quả từ thời nông trường, xen các thung lũng ruộng lúa. Khí hậu nhiệt đới gió mùa; mưa tập trung từ tháng 5 đến tháng 10, mùa đông có những đợt gió mùa đông bắc lạnh.

Lịch sử

Từ nông trường đến thị trấn

Sau 1945, Thành Công, Thành Tân và Thành Vân đều là xã của huyện Thạch Thành. Trên đất xã Thành Vân hình thành nông trường Vân Du, có thị trấn nông trường riêng. Ngày 9/1/2004, thị trấn nông trường giải thể; thị trấn Vân Du được lập trên 253 ha đất nông trường đang sử dụng thuộc địa giới Thành Vân và 169 ha do xã Thành Vân quản lý, với 3.440 người của thị trấn nông trường và 738 người của Thành Vân — tổng 422 ha, 4.178 người. Một phần dân số nông trường cũ chuyển về các xã Thành Vân, Thành Tâm.

Năm 2018, thị trấn Vân Du rộng 4,25 km² với 2.925 người; xã Thành Vân rộng 40,27 km² với 6.237 người. Theo Nghị quyết 786/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/12/2019), Thành Vân nhập vào thị trấn Vân Du.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, thị trấn Vân Du và hai xã Thành Công, Thành Tân hợp thành xã Vân Du với 28 thôn; từ 1/7/2026 xã sắp xếp còn 11 thôn: Đồng Đăng, Đồng Trường, Long Vân, Ngọc Thạch, Phố Cát, Tân Thành, Thành Công, Thành Tân, Thành Vân, Tiên Sơn, Vân Du.

Dân cư – xã hội

Dân số 24.146 người. Dân cư gồm cư dân làng lâu đời của các xã Thành Công, Thành Tân, Thành Vân và các khu dân cư hình thành từ nông trường Vân Du. Như phần lớn Thạch Thành, người Kinh và người Mường cùng sinh sống. Tên thôn Đồng Đăng, Đồng Trường, Phố Cát cho thấy dấu vết vừa của làng cũ, vừa của khu nông trường và phố chợ ven đường.

Khu trung tâm thị trấn cũ có trường học các cấp cơ sở, trạm y tế, chợ; người dân đi học, khám bệnh tuyến trên thường về Kim Tân theo quốc lộ 45.

Kinh tế

Kinh tế Vân Du gắn với đất đồi: cây công nghiệp như mía, cây ăn quả, rừng trồng, cùng lúa ở thung lũng. Thạch Thành nằm trong cả vùng mía thâm canh lẫn vùng cây ăn quả tập trung của tỉnh, và các khu đất nông trường cũ ở Vân Du là một phần của những vùng ấy.

Dịch vụ dọc quốc lộ 45 và quanh đền Phố Cát — ăn uống, đồ lễ, trông giữ xe — tăng mạnh vào mùa lễ hội đầu năm. Vị trí giáp Ninh Bình cũng tạo điều kiện giao thương với vùng Nho Quan, Tam Điệp.

Văn hóa – di tích

Đền Phố Cát thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Theo truyền thuyết được ghi lại, sau khi trở lại trần gian, Tiên Chúa Liễu Hạnh giáng xuống Phố Cát, huyện Thạch Thành, hiển linh giúp người lành, trừng kẻ ác; dân làng góp công dựng đền thờ. Truyện kể tiếp rằng vua Lê chúa Trịnh sai thuật sĩ đem quân đến miền Phố Cát dẹp "yêu nữ", và Phật tổ hiện ra giải cứu. Phố Cát được coi là nơi Mẫu giáng thế lần thứ ba, cùng với đền Sòng (Bỉm Sơn) tạo thành cặp địa danh thờ Mẫu nổi tiếng của xứ Thanh. Khu đền nay là điểm du lịch tâm linh của tỉnh.

Bên cạnh tín ngưỡng thờ Mẫu, các làng duy trì tục thờ thành hoàng, chùa làng; người Mường giữ cồng chiêng, lễ tục mùa vụ.

Giao thông

Quốc lộ 45 đi qua xã, nối xuống Kim Tân – Vĩnh Lộc – thành phố Thanh Hóa và lên Ninh Bình. Từ đây theo các tuyến liên xã có thể sang vùng Hà Trung, Bỉm Sơn ở phía đông.

Bản đồ Xã Vân Du

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Vân Du được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Thạch Thành trước đây

• Xã Kim Tân 40.780
• Xã Ngọc Trạo 23.475
• Xã Thạch Bình 39.553
• Xã Thạch Quảng 15.766
• Xã Thành Vinh 27.008