Xã Tân Thanh

Tổng quan

Xã Tân Thanh là xã rộng thứ hai trong mười xã thuộc vùng Sơn Dương cũ (sau xã Sơn Dương), trải từ thung lũng sông Phó Đáy sang vùng núi giáp tỉnh Thái Nguyên ở phía đông. Quốc lộ 2C chạy qua xã, nối vùng Sơn Dương với phía Vĩnh Yên – Phú Thọ. Theo Wikipedia, xã cách trung tâm xã Sơn Dương khoảng 20 km, cách phường Minh Xuân (trung tâm tỉnh) khoảng 40 km và cách Hà Nội khoảng 100 km.

Xã rộng 114,42 km², dân số 18.856 người, mật độ khoảng 165 người/km². Trụ sở đặt tại thôn Núi Độc. Tân Thanh là đơn vị đã trải qua hai lần hợp nhất chỉ trong sáu năm: năm 2020 và năm 2025.

Tên gọi và ý nghĩa

Một tên còn rất trẻ. Xã Tân Thanh chỉ xuất hiện từ ngày 1/1/2020, khi Nghị quyết 816/NQ-UBTVQH14 hợp nhất hai xã Tuân Lộ và Thanh Phát thành một xã rộng 47,50 km², dân số 5.893 người, đặt tên là Tân Thanh. Đến năm 2025, khi nhập thêm Kháng Nhật và Hợp Hòa, cái tên năm 2020 được giữ lại cho xã lớn hơn gấp đôi.

Cấu tạo tên. Chữ Thanh trùng với chữ đầu của Thanh Phát — một trong hai xã hợp nhất năm 2019; chữ Tân là 新 — mới, tiền tố rất hay dùng khi đặt tên đơn vị mới hình thành. Nguồn đã tra không công bố lý do chọn tên, nên chỉ ghi nhận sự trùng khớp này. Thanh có nhiều chữ cùng âm — 清 (trong), 青 (xanh), 聲 (tiếng) — chưa xác định được chữ nào; vì vậy Tân Thanh chỉ nên hiểu chung là "Thanh mới".

Tên các xã cũ. Kháng Nhật (抗日) nghĩa đen là chống Nhật; nguồn đã tra chưa ghi tên này đặt từ năm nào. Hợp Hòa gồm hợp (hợp lại) và 和 (hòa thuận). Tuân Lộ, Thanh Phát là tên các xã trước năm 2020.

Trùng tên. Danh mục sau 1/7/2025 còn có xã Tân Thanh thuộc tỉnh Ninh Bình; ghi địa chỉ cần kèm tên tỉnh.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp tỉnh Thái Nguyên ở phía đông; các xã Đông Thọ, Hồng Sơn, Trường Sinh ở phía tây; các xã Phú Lương và Sơn Thủy ở phía nam; xã Sơn Dương ở phía bắc.

Sông Phó Đáy chảy qua xã trên đường từ Sơn Dương xuống Sơn Thủy rồi sang Phú Thọ. Đoạn sông trong địa phận Tuyên Quang dài khoảng 84 km; mùa mưa sông thường có lũ quét, lũ ống gây thiệt hại cho dân cư hai bên bờ (Wikipedia). Phía đông là sườn núi thuộc khối Tam Đảo giáp Thái Nguyên. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh.

Lịch sử

Giữa hai huyện xưa

Theo Wikipedia, huyện Sơn Dương thời Lê trung hưng (huyện Để Giang trước đó) có chín tổng, phạm vi "từ nam xã Tân Thanh ngày nay đến hết các xã cực nam tỉnh Tuyên Quang"; còn huyện Đăng Đạo kề bên trải từ vùng xã Sơn Dương lên Tân Trào. Tức là đất Tân Thanh nằm ở vùng tiếp giáp của hai huyện xưa, trước khi Đăng Đạo nhập vào Sơn Dương năm 1833.

Hai lần hợp nhất

Năm 1991 huyện Sơn Dương có các xã Tuân Lộ, Thanh Phát, Kháng Nhật, Hợp Hòa. Trước khi hợp nhất, xã Tuân Lộ rộng 26,80 km² với 4.681 người, xã Thanh Phát rộng 20,70 km² với 1.212 người. Nghị quyết 816/NQ-UBTVQH14 ngày 21/11/2019 (hiệu lực 1/1/2020) lập xã Tân Thanh trên cơ sở hai xã này. Xã Tân Thanh có tên trong danh sách 14 xã ATK của huyện Sơn Dương được Thủ tướng công nhận (tin công bố tháng 1/2021).

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1684/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ xã Kháng Nhật và xã Hợp Hòa vào xã Tân Thanh, hiệu lực từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

18.856 người — gấp hơn ba lần dân số xã Tân Thanh năm 2020 (5.893 người) do nhập thêm Kháng Nhật, Hợp Hòa. Dân cư tập trung dọc quốc lộ 2C và thung lũng sông Phó Đáy; vùng núi phía đông thưa dân. Tỉnh Tuyên Quang cũ có 22 dân tộc, đông nhất là Kinh, Tày, Dao, Sán Chay (Cao Lan), Nùng, Hoa, Mông, Sán Dìu; cơ cấu riêng của xã chưa có trong nguồn đã tra.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp: lúa ở thung lũng sông Phó Đáy, mía và chè trên đồi, rừng trồng ở sườn núi phía đông. Mía là cây hàng hóa quen thuộc của huyện Sơn Dương cũ, gắn với nhà máy đường Sơn Dương; tỉnh định hướng chè, cam, bưởi, mía là cây chủ lực. Trục quốc lộ 2C tạo điều kiện buôn bán, dịch vụ ở các điểm dân cư ven đường.

Văn hóa

Đời sống văn hóa chung của vùng trung du nam Tuyên Quang: đình làng, lễ hội xuân, hát then, đàn tính của người Tày (Thực hành Then được UNESCO ghi danh), lễ hội của người Sán Dìu, Sán Chay. Năm 1945, vùng thượng huyện Sơn Dương lập châu Tự Do, vùng hạ huyện lập châu Kháng Địch — các tên đơn vị mang dấu ấn của thời kỳ cách mạng. Danh mục di tích riêng của xã chưa được đối chiếu.

Giao thông

Quốc lộ 2C là trục xuyên xã: theo Wikipedia, tuyến bắt đầu từ phường Vĩnh Yên (Phú Thọ), vào Tuyên Quang tại xã Sơn Thủy, qua Tân Thanh lên Sơn Dương rồi Tân Trào và tiếp lên phía bắc tỉnh. Theo bài tỉnh Tuyên Quang trên Wikipedia, đoạn quốc lộ 2C trong tỉnh dài khoảng 201 km, điểm đầu ở Sơn Thủy, điểm cuối ở xã Nà Hang — Tân Thanh vì vậy là một trong những xã đầu tiên trên tuyến khi đi từ phía nam lên. Từ xã có thể theo quốc lộ 2C về phía nam sang Phú Thọ, hoặc lên phía bắc tới ngã ba Sơn Dương để nối quốc lộ 37.

Hành chính

Địa chỉ mới: "…, xã Tân Thanh, tỉnh Tuyên Quang". Cư dân Kháng Nhật, Hợp Hòa cũ chuyển trọn sang xã Tân Thanh. Trụ sở xã ở thôn Núi Độc.

Bản đồ Xã Tân Thanh

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Tân Thanh được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1684/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Sơn Dương trước đây

• Xã Bình Ca 24.339
• Xã Đông Thọ 18.085
• Xã Hồng Sơn 19.417
• Xã Minh Thanh 13.453
• Xã Phú Lương 27.300
• Xã Sơn Dương 41.954
• Xã Sơn Thủy 28.259
• Xã Tân Trào 14.911
• Xã Trường Sinh 17.615