Xã Hồng Sơn

Tổng quan

Xã Hồng Sơn nhỏ về diện tích nhưng đông dân: 44,22 km² — nhỏ nhất trong mười xã thuộc vùng Sơn Dương cũ — mà có tới 19.417 người, mật độ khoảng 439 người/km², cao nhất nhóm. Xã nằm ở góc tây nam vùng Sơn Dương, giáp tỉnh Phú Thọ.

Đặc điểm hành chính đáng chú ý là xã đã trải qua hai lần hợp nhất trong chưa đầy một năm: tháng 9/2024 lập xã Hồng Sơn từ Hồng Lạc và Vân Sơn; tháng 7/2025 xã Hồng Sơn đó lại nhập với Chi Thiết, Văn Phú. Như vậy xã ngày nay bao trùm đất của bốn xã cũ. Trụ sở đặt tại thôn Khổng.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên ghép năm 2024, giữ lại năm 2025. Nghị quyết 1106/NQ-UBTVQH15 ngày 23/7/2024 (hiệu lực 1/9/2024) lập xã Hồng Sơn trên cơ sở toàn bộ xã Hồng Lạc (9,76 km², 6.038 người) và xã Vân Sơn (9,59 km², 3.538 người). Tên mới khớp với chữ đầu của Hồng Lạc và chữ cuối của Vân Sơn — kiểu ghép tên quen thuộc khi hợp nhất hai đơn vị ngang nhau. Đến đợt sắp xếp 2025, tên Hồng Sơn tiếp tục được chọn cho xã gộp thêm Chi Thiết và Văn Phú.

Phân tích Hán Việt. Sơn là 山 — núi. Hồng có hai chữ hay gặp trong địa danh: 紅 (đỏ) và 洪 (lớn, nước lớn). Vì tên là ghép từ hai xã cũ, chữ Hán của nó phụ thuộc vào cách viết tên Hồng Lạc — điều nguồn đã tra không ghi. Đọc theo nghĩa thông thường, Hồng Sơn là "núi đỏ" hoặc "núi lớn"; nên coi đây là nghĩa chữ, không phải giải thích gốc gác.

Tên Hồng Sơn từng có ở Tuyên Quang. Huyện Yên Sơn trước năm 1987 từng có một xã Hồng Sơn; Quyết định 28-HĐBT năm 1987 chia xã đó thành hai xã Quý Quân và Lực Hành (nay thuộc xã Lực Hành). Hai xã Hồng Sơn này không liên quan về địa giới.

Trùng tên. Sau 1/7/2025 còn có xã Hồng Sơn ở Hà Nội và ở Lâm Đồng; ghi địa chỉ phải kèm tên tỉnh.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Hồng Sơn giáp xã Trường Sinh ở phía đông và phía nam; giáp tỉnh Phú Thọ ở phía tây; giáp các xã Đông Thọ và Tân Thanh ở phía bắc.

Vùng đất là đồi thấp và ruộng trung du phía tây nam tỉnh, hướng về lưu vực sông Lô. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa hè nóng ẩm, mùa đông lạnh.

Lịch sử

Huyện Đáy Giang – Sơn Dương

Theo Wikipedia tiếng Việt, vùng hạ huyện Sơn Dương đời Trần thuộc huyện Đáy Giang, lộ Quốc Oai; thời thuộc Minh gọi là huyện Để Giang ("để" nghĩa là đáy — tên lấy theo sông Đáy, tức sông Phó Đáy). Năm Quang Thuận thứ 10 (1469) huyện thuộc phủ Đoan Hùng, trấn Sơn Tây; thời Lê trung hưng đổi tên là Sơn Dương. Cuối thế kỷ XIX huyện chuyển sang tỉnh Tuyên Quang, năm 1913 gọi là châu Sơn Dương. Từ 1976 đến 1991 huyện thuộc tỉnh Hà Tuyên, rồi trở về tỉnh Tuyên Quang khi tỉnh này tái lập.

Bốn xã cũ

Năm 1991, khi tỉnh Tuyên Quang tái lập, huyện Sơn Dương có 33 xã, trong đó có Hồng Lạc, Vân Sơn, Chi Thiết, Văn Phú. Đất này thuộc vùng hạ huyện — phạm vi chín tổng của huyện Sơn Dương xưa, "từ nam xã Tân Thanh ngày nay đến hết các xã cực nam tỉnh". Năm 1945 vùng hạ huyện lập thành châu Kháng Địch, năm 1946 hợp lại với châu Tự Do thành huyện Sơn Dương. Thời kháng chiến chống Pháp, xã Văn Phú thuộc vùng an toàn khu và có tên trong danh sách 14 xã ATK của huyện Sơn Dương được Thủ tướng công nhận.

Năm 2024

Nghị quyết 1106/NQ-UBTVQH15 lập xã Hồng Sơn rộng 19,35 km², 9.576 người; huyện Sơn Dương còn 30 đơn vị cấp xã (29 xã, 1 thị trấn).

Năm 2025

Nghị quyết 1684/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, dân số của các xã Chi Thiết, Văn Phú và Hồng Sơn thành xã Hồng Sơn, hiệu lực từ 1/7/2025. Diện tích xã tăng từ 19,35 lên 44,22 km², dân số tăng gấp đôi.

Dân cư – xã hội

Wikipedia ghi xã chia thành 19 thôn: An Phúc, Vạn Sơn, Đình Lộng, Đồng Phú, Dộc Vầu, Cây Gạo, Ninh Phú, Cờ Dương, Phú Thị, Chi Thiết, Thịnh Kim, Đồng Văn, Giếng Bọc, Khe Thuyền, Kim Xuyên, Mãn Sơn, Đồn Hang, An Mỹ, Đồng Mụng. Tên thôn Chi Thiết giữ lại tên một xã cũ.

19.417 người trên 44,22 km² — mật độ gần gấp đôi bình quân huyện Sơn Dương cũ (273 người/km² năm 2022). Tỉnh Tuyên Quang cũ có 22 dân tộc; cơ cấu riêng của xã chưa có trong nguồn đã tra.

Kinh tế

Nông nghiệp trung du: lúa, ngô, rau màu; mía, chè và cây ăn quả trên đồi; chăn nuôi gia súc, gia cầm. Cây mía từng là nguồn thu chủ yếu của nông dân huyện Sơn Dương cũ, phục vụ nhà máy đường Sơn Dương.

Văn hóa

Đời sống văn hóa chung của vùng nam Tuyên Quang: đình làng, lễ hội đầu xuân, hát then của người Tày, lễ hội của người Sán Dìu, Sán Chay. Danh mục di tích riêng trên địa bàn xã chưa được đối chiếu nên không nêu tên.

Hành chính

Địa chỉ mới: "…, xã Hồng Sơn, tỉnh Tuyên Quang". Cư dân Chi Thiết, Văn Phú, và cả Hồng Lạc, Vân Sơn cũ (đã thành Hồng Sơn từ 2024) đều ghi xã Hồng Sơn. Trụ sở xã ở thôn Khổng.

Bản đồ Xã Hồng Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hồng Sơn được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1684/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Sơn Dương trước đây

• Xã Bình Ca 24.339
• Xã Đông Thọ 18.085
• Xã Minh Thanh 13.453
• Xã Phú Lương 27.300
• Xã Sơn Dương 41.954
• Xã Sơn Thủy 28.259
• Xã Tân Thanh 18.856
• Xã Tân Trào 14.911
• Xã Trường Sinh 17.615