Phường Nùng Trí Cao

Tổng quan

Ít đơn vị hành chính nào được đặt tên theo một nhân vật sinh ra ngay trên đất của mình như phường Nùng Trí Cao. Tư liệu của tỉnh Cao Bằng ghi Nùng Trí Cao người làng Gia Cung, tổng Tượng Cần, châu Thạch Lâm — tức khu Ngọc Xuân ngày nay; đền Kỳ Sầm thờ ông ở Vĩnh Quang, miếu thờ mẹ ông ở Nà Cạn thuộc Sông Bằng cũ. Cả ba nơi nay đều nằm trong phường.

Phường thuộc khu đô thị trung tâm của tỉnh Cao Bằng, ở bờ trái sông Bằng đối diện khu phố cũ. Diện tích 29,31 km², dân số 19.507 người, mật độ khoảng 666 người/km². Trụ sở UBND phường ở tổ dân phố 14 (theo phiếu sắp xếp). Theo Nghị quyết 111/2025/UBTVQH15, toàn bộ phường Nùng Trí Cao nằm trong phạm vi đô thị loại II Cao Bằng từ 1/1/2026 — đơn vị duy nhất được tính trọn, hai phường còn lại chỉ tính một phần.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên mới, không kế thừa. Ba đơn vị hợp thành là Sông Bằng, Ngọc Xuân và Vĩnh Quang; tên mới lấy theo Nùng Trí Cao (1025–1055), thủ lĩnh người Tày – Nùng thời Lý. Đề án sắp xếp không kèm lời giải thích lý do chọn tên. Theo tư liệu của tỉnh, quê nhân vật (làng Gia Cung) và đền thờ chính (đền Kỳ Sầm) đều nằm trong địa giới phường.

Chữ Hán: 儂智高. 儂 (Nùng) là họ, cũng là tên gọi dân tộc Nùng; trong một số phương ngữ Hán miền Ngô chữ này còn dùng làm đại từ nhân xưng. Họ này cũng đọc là Nông, vì vậy sử sách có khi chép “Nông Trí Cao”. 智 (Trí) là trí tuệ, hiểu biết; 高 (Cao) là cao. Ghép lại tên riêng mang nghĩa “trí tuệ cao”, nhưng đây là tên người, không nên đọc như một địa danh.

Nhân vật. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Nùng Trí Cao là con của Nùng Tồn Phúc và A Nùng. Năm 1041 ông lập nước Đại Lịch ở châu Thảng Do, bị nhà Lý bắt rồi tha, được phong làm Quảng Nguyên mục, sau thêm tước Thái bảo. Năm 1052 ông xưng Nhân Huệ Hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Nam, đánh chiếm nhiều châu của nhà Tống ở Quảng Tây, Quảng Đông; năm 1053 thua tướng Tống Địch Thanh và mất năm 1055. Tư liệu của tỉnh ghi vua Lý cho lập đền thờ ông ở động Tượng Cần và truy phong Khâu Sầm Đại vương (vua lớn của núi Khâu Sầm). Ở bên kia biên giới, người Choang (Tráng) Quảng Tây cũng thờ ông như tổ.

Tên các đơn vị cũ: Sông Bằng là tên dòng sông; Ngọc Xuân, Vĩnh Quang là tên Hán Việt; chưa tìm được văn bản giải thích nguồn gốc. Các tên Gia Cung, Kỳ Sầm, Ngọc Xuân, Vĩnh Quang, Sông Bằng còn được giữ làm tên tổ dân phố.

Trong cả nước không có xã phường nào khác tên Nùng Trí Cao.

Địa lý

Phường chiếm dải đất ở bờ đông bắc sông Bằng, từ khu phố Sông Bằng ven sông lên vùng đồi Vĩnh Quang. Theo Wikipedia tiếng Việt, ngoài sông Bằng còn có suối Củn, suối Khoán, suối Khuổi Hán chảy qua. Theo đề án sắp xếp, phường liền kề phường Thục Phán (bên kia sông), xã Hòa An phía bắc, xã Nguyễn Huệ phía đông và phường Tân Giang phía nam.

Địa hình chuyển tiếp từ bãi bồi ven sông sang đồi và núi đất thấp, có núi Kỳ Sầm (Khâu Sầm) ở Vĩnh Quang. Khí hậu như toàn vùng trung tâm Cao Bằng: nhiệt đới gió mùa vùng núi, mùa đông lạnh và khô.

Lịch sử

Thời Lê – Nguyễn, vùng đất này là phía bắc của thành Mục Mã và sau là tỉnh thành Cao Bằng. Thời Pháp thuộc thuộc khu phụ cận của tiểu khu quân sự Cao Bằng, về hành chính thuộc phủ Hòa An. Trong Cách mạng Tháng Tám, Ủy ban khởi nghĩa tỉnh do Hoàng Đình Giong làm trưởng ban hoạt động ở khu vực này; sáng 21/8/1945 lực lượng Việt Minh tiếp quản trung tâm Cao Bằng. Sau giải phóng 1950, phần lớn địa bàn thuộc khu Phùng Chí Kiên của thị xã.

• 21/8/1971 — Quyết định 225-TTg mở rộng thị xã, nhận các xóm Gia Cung, Nà Pế, Nà Lum, Thắc Thúm, Giả Ngẳm của xã Vĩnh Quang và hai xóm Hoàng Ngà, Nà Cạn của xã Quang Trung (huyện Hòa An).
• 10/9/1981 — Quyết định 60-HĐBT giải thể tiểu khu Sông Bằng, lập phường Sông Bằng và xã Ngọc Xuân.
• 1/11/2010 — Nghị quyết 42/NQ-CP chuyển xã Vĩnh Quang từ huyện Hòa An về thị xã.
• 2012 — Thành lập thành phố Cao Bằng (Nghị quyết 60/NQ-CP); Ngọc Xuân thành phường.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập Ngọc Xuân, Sông Bằng, Vĩnh Quang thành phường Nùng Trí Cao, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số 19.507 người, sống chủ yếu ở khu phố Sông Bằng, Ngọc Xuân dọc quốc lộ 3 và các tổ dân phố ven đồi Vĩnh Quang. Cư dân gồm người Tày, Nùng, Kinh và các dân tộc khác.

Tháng 8/2025, HĐND phường chuyển các xóm của Vĩnh Quang thành tổ dân phố và đặt tên lại các tổ trùng tên. Danh sách tổ dân phố giữ nhiều tên gốc: Gia Cung, Kỳ Sầm, Gia Binh, Ngọc Xuân, Sông Bằng, Tam Trung, Vĩnh Quang. Là phường đô thị, cư dân tiếp cận hệ thống trường học và bệnh viện tuyến tỉnh ở khu trung tâm.

Kinh tế

Khu Sông Bằng – Ngọc Xuân là phố buôn bán, dịch vụ của đô thị Cao Bằng; Vĩnh Quang, vốn là xã của huyện Hòa An đến năm 2010, còn đất nông nghiệp ven đô.

Văn hóa

Đền Kỳ Sầm thờ Khâu Sầm Đại vương Nùng Trí Cao, nằm dưới chân núi Kỳ Sầm, được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử quốc gia theo quyết định số 43 ngày 7/1/1993. Tương truyền đền dựng ở động Tượng Cần, nơi Nùng Trí Cao cất giấu ấn Đô tướng do vua Lý ban. Lễ hội đền Kỳ Sầm diễn ra vào tháng Giêng âm lịch, là một trong những lễ hội lớn nhất Cao Bằng: phần lễ có rước, thỉnh chuông; phần hội có hát then, đàn tính.

Miếu Bà Hoàng (đền Bà Hoàng) ở Nà Cạn thờ bà A Nùng, mẹ Nùng Trí Cao, người được ghi nhận có công tiếp tế lương thảo cho con. Ngoài đền ở Kỳ Sầm, Cao Bằng còn nhiều nơi thờ Nùng Trí Cao — riêng vùng Hà Quảng có bốn đền.

Giao thông

Quốc lộ 3 đi qua phường lên phía đông bắc, qua xã Nguyễn Huệ và đèo Mã Phục; đường 3 Tháng 10 là một trục phố của khu Sông Bằng. Các cầu qua sông Bằng nối phường với khu phố cũ Hợp Giang.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: tổ dân phố …, phường Nùng Trí Cao, tỉnh Cao Bằng. Phường có 14 tổ dân phố.

Bản đồ Phường Nùng Trí Cao

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Nùng Trí Cao được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Cao Bằng trước đây

• Phường Tân Giang 18.204
• Phường Thục Phán 41.157