Phường Thục Phán

Tổng quan

Phường Thục Phán là phần lõi của đô thị Cao Bằng: khu phố cổ bên sông, các cơ quan đầu não của tỉnh Cao Bằng và khu đô thị mới Đề Thám đều nằm trong địa giới phường. Theo thông tin sắp xếp của tỉnh, trụ sở UBND tỉnh Cao Bằng đặt tại khu đô thị mới thuộc phường; trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND phường đặt tại số 032 phố Đàm Quang Trung, nơi trước đây là trụ sở của thành phố Cao Bằng.

Phường rộng 55,44 km², có 41.157 người — đông dân nhất trong 56 đơn vị cấp xã của tỉnh, mật độ khoảng 742 người/km². Hai dòng sông Bằng và sông Hiến gặp nhau giữa phường, chia khu dân cư thành nhiều mảng: bán đảo phố cũ Hợp Giang kẹp giữa hai sông, dải Sông Hiến bên hữu ngạn sông Hiến, khu Đề Thám trên các đồi thấp phía tây nam, còn phía tây bắc là ruộng và làng của hai xã cũ Hưng Đạo, Hoàng Tung.

Ngoài vai trò đô thị, phường còn giữ một cụm di tích hiếm có: dấu tích thành Bản Phủ và thành Nà Lữ gắn với nhà Mạc, chùa Viên Minh – đền Quan Triều với đôi chuông là bảo vật quốc gia, và Nặm Lìn — nơi ra đời chi bộ cộng sản đầu tiên của tỉnh năm 1930.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên mới, không kế thừa xã phường cũ nào. Năm đơn vị hợp thành (Hợp Giang, Sông Hiến, Đề Thám, Hưng Đạo, Hoàng Tung) đều không mang tên Thục Phán. Tên mới là tên một nhân vật lịch sử, giống phường Nùng Trí Cao ngay bên cạnh. Đề án sắp xếp của tỉnh chỉ ghi tên mới, không kèm lời giải thích lý do chọn tên.

Thục Phán là tên húy của An Dương Vương, người lập nước Âu Lạc vào thế kỷ III trước Công nguyên. Tên viết bằng chữ Hán là 蜀泮: theo từ điển nhà, Thục 蜀 là tên gọi một triều đại, một nước thời cổ; Phán 泮 được giải là tên trường học thời Chu. Đây là tên người nên không giải nghĩa ghép như một địa danh; cần phân biệt với các âm phán khác như 判 (phán xét).

Vì sao là Cao Bằng. Truyền thuyết của người Tày ở Cao Bằng kể về nước Nam Cương của cư dân Tây Âu, do Thục Chế rồi con là Thục Phán đứng đầu, kinh đô là Nam Bình — được tư liệu tuyên truyền của tỉnh định vị ở khu Cao Bình, xã Hưng Đạo cũ, nay thuộc phường Thục Phán; thành Bản Phủ được dân gian coi là vương phủ. Câu chuyện “Cẩu chủa cheng vùa” (chín chúa tranh vua) kể Thục Phán thắng tám chúa khác để làm vua. Tài liệu chính thức của tỉnh coi Thục Phán là “người Cao Bằng”. Tuy vậy, giới nghiên cứu còn tranh luận: bản “Cẩu chủa cheng vùa” được ghi chép năm 1963 và có ý kiến cho rằng đó là truyện mang tính sáng tác; khảo cổ cho thấy phần lớn di vật ở thành Bản Phủ thuộc thời Lê – Mạc. Vì vậy, gắn Thục Phán với Cao Bằng nên được hiểu là truyền thuyết và niềm tự hào địa phương, chưa phải kết luận sử học.

Tên các đơn vị cũ: Hợp Giang (nơi hai sông hợp lại) và Sông Hiến là tên địa hình; Đề Thám, Hưng Đạo, Hoàng Tung chưa tìm được văn bản giải thích nguồn gốc tên. Các tên này vẫn sống trong tên tổ dân phố (Hợp Giang 1–12, Sông Hiến 1–20, Đề Thám 1–12, Hoàng Tung…).

Trong cả nước không có xã phường nào khác tên Thục Phán.

Địa lý

Phường nằm giữa lòng chảo Cao Bằng. Theo đề án sắp xếp, phía đông bắc giáp xã Hòa An và phường Nùng Trí Cao, phía tây giáp xã Minh Tâm, phía nam giáp xã Bạch Đằng và phường Tân Giang.

Sông Bằng (Bằng Giang) bắt nguồn từ vùng Pác Bó, chảy theo hướng đông nam qua Hòa An rồi vào phường; đoạn này dân địa phương còn gọi là sông Mãng. Sông Hiến, dài khoảng 62 km, bắt nguồn từ vùng núi Khau Vài, đổ vào bờ phải sông Bằng ngay tại khu trung tâm. Hai sông vừa là cảnh quan đặc trưng của phố núi vừa là nguồn nước sinh hoạt; sông Hiến là một trong hai nguồn nước thô cho nhà máy nước của đô thị.

Địa hình gồm dải đất bằng ven sông, các đồi thấp ở Đề Thám và cánh đồng Cao Bình – Hoàng Tung phía tây bắc. Ở ranh giới với xã Hòa An và Minh Tâm là núi Khắc Thiệu, một khối núi đá vôi đơn độc giữa cánh đồng, gần đó có vườn đá Hoàng Tung. Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi, mùa đông lạnh, có những đợt rét đậm.

Lịch sử

Thời phong kiến. Vùng Cao Bình – Hoàng Tung là trung tâm của châu Thạch Lâm xưa. Khi nhà Lê tách phủ Cao Bằng khỏi Thái Nguyên lập trấn riêng năm 1499, trấn lỵ đặt ở vùng Hòa An. Thời thuộc Minh đầu thế kỷ XV, quân Minh đóng ở gò Đống Lân và thành Nà Lữ. Năm 1592, sau khi mất Thăng Long, họ Mạc rút lên Cao Bằng; ba đời Mạc Kính Cung, Mạc Kính Khoan, Mạc Kính Vũ giữ vùng này đến năm 1677, đặt vương phủ ở khu Cao Bình (thành Bản Phủ) và dùng thành Nà Lữ làm nơi phòng thủ. Sau khi diệt nhà Mạc, chúa Trịnh xây thành Mục Mã trên bán đảo giữa hai sông, lập phố Mục Mã làm trấn sở; thời Nguyễn đây là tỉnh thành Cao Bằng.

Thời cận đại. Tháng 10/1886 quân Pháp chiếm Cao Bằng, biến tỉnh thành thành trung tâm quân sự của Đạo quan binh thứ hai. Ngày 1/4/1930 chi bộ cộng sản đầu tiên của tỉnh thành lập tại Nặm Lìn (xã Hoàng Tung) với ba thành viên Hoàng Văn Nọn, Lê Đoàn Chu, Nông Văn Đô; tháng 10/1930 có thêm chi bộ xã Xuân Phách (nay thuộc khu Đề Thám). Tháng 10/1950, sau chiến dịch Biên giới, thị xã Cao Bằng được giải phóng.

Hành chính hiện đại.

• 10/9/1981 — Quyết định 60-HĐBT giải thể các tiểu khu, lập phường Hợp Giang (từ tiểu khu Nội Thị) và phường Sông Hiến của thị xã Cao Bằng.
• 4/10/2002 — Nghị định 77/2002/NĐ-CP chuyển xã Đề Thám (1.119 ha, 6.287 nhân khẩu) từ huyện Hòa An về thị xã.
• 1/11/2010 — Nghị quyết 42/NQ-CP chuyển xã Hưng Đạo về thị xã và nâng xã Đề Thám thành phường.
• 25/9/2012 — Nghị quyết 60/NQ-CP lập thành phố Cao Bằng.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập Sông Hiến, Đề Thám, Hưng Đạo, Hoàng Tung vào Hợp Giang, lập phường Thục Phán, hoạt động từ 1/7/2025. Theo Nghị quyết 111/2025/UBTVQH15, từ 1/1/2026 đô thị Cao Bằng là đô thị loại II, phạm vi gồm một phần phường Thục Phán.

Theo đề án của tỉnh, trước khi nhập, Sông Hiến có 10.895 người, Đề Thám 8.838 người, Hưng Đạo 5.946 người, Hoàng Tung 3.754 người; phần còn lại thuộc Hợp Giang.

Dân cư – xã hội

Với 41.157 người, phường gom gần như toàn bộ khu nội thị cũ của Cao Bằng. Mật độ chênh lệch lớn: phố Hợp Giang và Sông Hiến dày đặc nhà phố, còn Hoàng Tung, Hưng Đạo vẫn là làng ruộng ven đô.

Cộng đồng gồm người Tày, Nùng, Kinh và các dân tộc khác. Sau sắp xếp, các xóm của Hưng Đạo và Hoàng Tung (Cao Bình, Đà Quận, Nam Phong, Na Lữ, Bến Đò, Hào Lịch…) được đổi thành tổ dân phố theo nghị quyết HĐND phường tháng 7/2025.

Là trung tâm tỉnh lỵ, phường tập trung nhiều trường học các cấp, cơ sở đào tạo và y tế tuyến tỉnh, cùng các thiết chế văn hóa – thể thao của tỉnh. Phường đã ra mắt câu lạc bộ hát then – đàn tính, dân ca dân vũ.

Kinh tế

Thương mại – dịch vụ là trụ cột: chợ, phố buôn bán ở Hợp Giang và Sông Hiến, khách sạn, nhà hàng phục vụ khách đi thác Bản Giốc, Pác Bó và các điểm của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng. Khu đô thị mới Đề Thám là nơi tập trung trụ sở cơ quan và dự án nhà ở. Đề án sắp xếp mô tả khu vực này là trung tâm hành chính, thương mại, dịch vụ và động lực kinh tế của tỉnh.

Ở Hưng Đạo và Hoàng Tung vẫn có lúa nước, rau màu cung cấp cho thị trường đô thị. Ngã tư Km 8 trong phường là điểm đầu quốc lộ 34, nơi giao với quốc lộ 3, nên dịch vụ vận tải, kho bãi phát triển dọc trục này.

Văn hóa

Chùa Viên Minh và đền Quan Triều (xóm Đà Quận, xã Hưng Đạo cũ) giữ đôi chuông được công nhận là bảo vật quốc gia — một trong hai bảo vật quốc gia của tỉnh. Thành Bản Phủ ở tổ Cao Bình còn dấu thành, hồ sen trước mặt và cánh đồng Cao Bình; tương truyền là vương phủ thời Nam Cương, còn khảo cổ xác định thành được xây chủ yếu thời Lê – Mạc, là nơi thiết triều của ba đời vua Mạc. Thành Nà Lữ ở Hoàng Tung là thành đá trên núi, dấu tích thời Minh và Mạc. Chùa Đống Lân (tổ Cao Bình) gắn với truyền thuyết hai anh em thầy thuốc Trần Quý, Trần Kiên thời Đinh.

Trên địa bàn còn đền Vua Lê ở Nặm Lìn và các di tích cách mạng Nặm Lìn, Ngườm Sưa, Cốc Phát. Đời sống tín ngưỡng của người Tày – Nùng giữ hát then, đàn tính (nghi lễ Then của người Tày Cao Bằng nằm trong di sản “Thực hành Then” được UNESCO ghi danh).

Giao thông

Phường là đầu mối của quốc lộ 3 (đi Thái Nguyên, Hà Nội), quốc lộ 34 (bắt đầu từ ngã tư Km 8, đi Nguyên Bình – Bảo Lạc – Hà Giang) và quốc lộ 4A (đi Đông Khê – Lạng Sơn). Các cầu bắc qua sông Bằng và sông Hiến nối khu phố cũ với các khu dân cư hai bờ.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: tổ dân phố …, phường Thục Phán, tỉnh Cao Bằng. Người dân năm đơn vị cũ làm thủ tục tại UBND phường Thục Phán.

Bản đồ Phường Thục Phán

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Thục Phán được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Cao Bằng, Huyện Hòa An trước đây

• Phường Nùng Trí Cao 19.507
• Phường Tân Giang 18.204
• Xã Bạch Đằng 4.808
• Xã Hòa An 20.329
• Xã Kim Đồng 6.056
• Xã Minh Tâm 8.182
• Xã Nam Tuấn 16.310
• Xã Nguyễn Huệ 9.349