Xã Hòa An

Tổng quan

Xã Hòa An mang lại tên của một phủ, rồi một huyện, từng bao quanh gần trọn đô thị Cao Bằng. Lõi của xã là thị trấn Nước Hai — phủ lỵ Hòa An thời Pháp thuộc và huyện lỵ Hòa An cho tới năm 2025; trụ sở xã mới đặt tại khu UBND huyện cũ.

Xã rộng 97,03 km², dân số 20.329 người, mật độ khoảng 210 người/km² — đông dân thứ hai của tỉnh Cao Bằng sau phường Thục Phán và đông nhất trong các xã. Địa bàn trải trên cánh đồng trung tâm Hòa An dọc sông Bằng, cách khu trung tâm tỉnh khoảng 15 km về phía tây bắc. Đề án sắp xếp mô tả đây là khu vực đang đô thị hóa, cần mở rộng không gian phát triển.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên lịch sử, không trùng tên đơn vị nào trong ba đơn vị hợp thành. Nước Hai, Hồng Việt, Đại Tiến đều không mang tên Hòa An; xã mới lấy tên huyện cũ mà nó từng là trung tâm.

Hán Việt. Hòa là 和 — hòa thuận, êm thấm; An là 安 — yên ổn. “Hòa An” vì thế thường được hiểu là “hòa thuận, yên ổn”. Âm hòa còn ứng với chữ 禾 (cây lúa); chưa tìm được văn bản chữ Hán gốc của phủ Hòa An, nên 和安 là cách đọc phổ biến chứ chưa phải kết luận.

Lịch sử tên. Đất này đời Lý là châu Thái Nguyên, cuối đời Lê Hồng Đức đổi là châu Thạch Lâm. Năm Minh Mệnh 16 (1835) nhà Nguyễn lập phủ Hòa An, kiêm quản hai huyện Thạch Lâm và Thạch An; năm Tự Đức 4 (1851) phủ bị bỏ. Cuối thế kỷ XIX phủ Hòa An được lập lại, gồm ba châu Thạch Lâm, Thạch An, Nguyên Bình; sách “Địa dư các tỉnh Bắc Kỳ” (1926) ghi phủ lỵ ở Nước Hai. Theo sắc lệnh 148-SL ngày 25/3/1948 bỏ cấp phủ, châu, phủ Hòa An thành huyện Hòa An, tồn tại đến 30/6/2025. Xã hiện có một thôn tên Thạch Lâm, trùng tên châu cũ.

Nước Hai là tên gốc của thị trấn, nay là tên một thôn; nguồn gốc tên chưa tìm được tư liệu. Trùng tên: cả nước có ba xã Hòa An — ở Cao Bằng, Cần Thơ và Tuyên Quang — nên khi ghi địa chỉ cần kèm tên tỉnh.

Địa lý

Theo đề án sắp xếp, xã giáp xã Nguyễn Huệ phía đông, xã Nam Tuấn phía tây, xã Minh Tâm và phường Thục Phán phía nam, xã Hà Quảng và xã Quang Hán phía bắc.

Xã nằm giữa cánh đồng trung tâm Hòa An — dải ruộng bằng dài gần 30 km từ đô thị Cao Bằng ngược lên ranh giới Hà Quảng, dọc sông Bằng. Quanh cánh đồng là đồi đất và các khối núi đá vôi; ở ranh giới phía nam có núi Khắc Thiệu, một khối đá vôi đứng riêng giữa đồng. Hồ Nà Tấu nằm ở vùng Bế Triều cũ (nay thuộc xã). Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi, mùa đông lạnh và khô.

Lịch sử

Vùng cánh đồng Hòa An là một trong những nơi cư trú lâu đời nhất Cao Bằng; tư liệu của tỉnh nhắc các di chỉ khảo cổ ở Hòa An như bằng chứng người cổ có mặt từ thời tiền sử. Truyền thuyết Tày “Báo Luông – Slao Cải” về đôi vợ chồng khổng lồ sinh ra con người và nghề nông được thờ ở đền Pú Lương Quân (Tả Sẩy) trong vùng huyện cũ.

Năm 1427, nghĩa quân Bế Khắc Thiệu – Nông Đắc Thái chống quân Minh, theo tư liệu tỉnh diệt hơn 4.000 quân địch; dân gian đổi tên núi Khau Thước (núi con quạ) thành núi Khắc Thiệu để ghi công. Thời cận đại, Hòa An là cái nôi phong trào cách mạng: tháng 6/1930 thành lập chi bộ xã Phúc Tăng — nay thuộc vùng Hồng Việt — chỉ hai tháng sau chi bộ đầu tiên ở Nặm Lìn.

• 1948 — phủ Hòa An thành huyện Hòa An, huyện lỵ Nước Hai.
• 10/1/2020 — Nghị quyết 864/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/2/2020): nhập xã Bế Triều (15,42 km², 5.818 người) cùng một phần xã Hồng Việt, Bình Long, Đức Long vào thị trấn Nước Hai; phần còn lại của Bình Long nhập vào Hồng Việt; xã Đức Xuân và phần còn lại của Bế Triều nhập vào Đại Tiến.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập Đại Tiến, Hồng Việt vào thị trấn Nước Hai, lập xã Hòa An, hoạt động từ 1/7/2025.

Theo đề án của tỉnh, trước khi nhập Đại Tiến có 45,80 km² và 2.574 người, Hồng Việt 24,06 km² và 3.703 người; thị trấn Nước Hai chiếm phần còn lại, khoảng 27 km² với hơn 14.000 người.

Dân cư – xã hội

Xã có 26 thôn, từ các thôn phố của Nước Hai (Phố Giữa, Hoằng Bó, Dã Hương) đến các làng ruộng Bế Triều, Bình Long, Đức Xuân, Lam Sơn, Thạch Lâm. Cư dân gồm người Tày, Nùng, Kinh và các dân tộc khác. Là phủ lỵ (ít nhất từ thập niên 1920) rồi huyện lỵ đến năm 2025, khu trung tâm tập trung các cơ quan, trường học, cơ sở y tế của huyện cũ.

Kinh tế

Cánh đồng trung tâm Hòa An là vùng ruộng bằng dài gần 30 km, nơi trồng lúa nước tập trung của vùng. Khu Nước Hai có chợ, hộ kinh doanh, dịch vụ phục vụ dân cư các xã quanh. Đề án sắp xếp coi khu vực là động lực, trung tâm phát triển của vùng Hòa An cũ.

Văn hóa

Núi Khắc Thiệu là di tích gắn với cuộc khởi nghĩa chống Minh của Bế Khắc Thiệu; khu vực quanh núi có vườn đá Hoàng Tung và các hang đá nằm trong vùng Công viên địa chất Non nước Cao Bằng. Đền Pú Lương Quân thờ Báo Luông – Slao Cải là nơi lưu giữ thần thoại khởi nguyên của người Tày. Vùng Hòa An cũ còn có bia Ma nhai Ngự chế của vua Lê Thái Tổ — một trong hai bảo vật quốc gia của tỉnh.

Đời sống văn hóa Tày – Nùng giữ hát then, đàn tính; nghi lễ Then của người Tày Cao Bằng nằm trong di sản “Thực hành Then” được UNESCO ghi danh.

Giao thông

Tỉnh lộ 203 — một đoạn của đường Hồ Chí Minh — nối trung tâm tỉnh với xã Hòa An rồi đi Hà Quảng, Pác Bó. Đường tỉnh 204 từ xã Hòa An đi Thông Nông, vượt đèo Mã Quỷnh ở ranh giới Nam Tuấn – Thông Nông.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: thôn …, xã Hòa An, tỉnh Cao Bằng. Vì cả nước có ba xã Hòa An, luôn ghi kèm “tỉnh Cao Bằng”. Người dân Nước Hai, Hồng Việt, Đại Tiến làm thủ tục tại UBND xã Hòa An (khu trụ sở huyện cũ).

Bản đồ Xã Hòa An

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hòa An được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Hòa An trước đây

• Phường Tân Giang 18.204
• Phường Thục Phán 41.157
• Xã Bạch Đằng 4.808
• Xã Kim Đồng 6.056
• Xã Minh Tâm 8.182
• Xã Nam Tuấn 16.310
• Xã Nguyễn Huệ 9.349