Xã Hà Quảng

Tổng quan

Khi bỏ cấp huyện, tên Hà Quảng — tên một đơn vị hành chính tồn tại từ thời Pháp — được trao cho một xã ở phần nam của huyện cũ, ghép từ ba xã Hồng Sỹ, Mã Ba và Ngọc Đào. Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt ở xóm Bản Bó.

Xã rộng 112,25 km², có 10.997 người, mật độ khoảng 98 người/km² — cao thứ hai trong bảy xã thuộc vùng Hà Quảng cũ, sau Thông Nông.

Cần phân biệt: xã Hà Quảng không phải huyện lỵ cũ; thị trấn Xuân Hòa nay thuộc xã Trường Hà. Nét riêng nổi bật của xã là nghề dệt thổ cẩm của người Tày ở xóm Luống Nọi (xã Ngọc Đào cũ), di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: không xã cũ nào trong ba xã hợp thành mang tên Hà Quảng. Đây là tên lịch sử cấp huyện: thời Lê sơ vùng này thuộc châu Thạch Lâm; năm 1893 chính quyền Pháp lập châu Hà Quảng từ ba tổng Phù Dúng, Trung An, Hà Quảng (thuộc châu Thạch Lâm) và tổng Thông Nông (thuộc châu Nguyên Bình) — tức tên châu lấy theo tên một tổng có sẵn; năm 1926 sách “Địa dư các tỉnh Bắc Kỳ” còn ghi Hà Quảng là một trong bảy châu của đạo quan binh Cao Bằng; năm 1948 châu đổi thành huyện Hà Quảng, tồn tại tới 30/6/2025.

Phân tích Hán Việt: Hà thường hiểu là 河 — sông; âm này còn có các chữ khác như 荷 (sen). Quảng là 廣 — rộng, lớn (cùng chữ trong quảng đại). Nếu theo các chữ thường dùng, hai chữ ghép nghĩa là “sông rộng”. Chưa tìm được văn bản chữ Hán gốc của tên châu trong nguồn đã tra, nên đây chỉ là nghĩa theo mặt chữ.

Tên ba xã cũ: Ngọc Đào là xã lập ngày 1/2/2020 khi hai xã Đào Ngạn và Phù Ngọc nhập lại (Nghị quyết 864/NQ-UBTVQH14). Hồng Sỹ và Mã Ba là tên xã có từ trước, chưa tìm được nguồn giải thích.

Trùng tên: trên cả nước chỉ có một xã Hà Quảng. Địa chỉ cũ ghi “huyện Hà Quảng” có thể thuộc bất kỳ xã nào trong bảy xã của vùng (Thông Nông, Cần Yên, Thanh Long, Trường Hà, Lũng Nặm, Tổng Cọt, Hà Quảng); cần căn cứ xóm, xã cũ để quy đổi.

Địa lý

Xã nằm giữa vùng Hà Quảng cũ: phía đông giáp Quang Hán; phía tây giáp Trường Hà và Nam Tuấn; phía nam giáp Hòa An; phía bắc giáp Lũng Nặm và Tổng Cọt. Xã không chạm biên giới.

Núi có tên Phja Mạ, Pác Khoang, Khau Rục, Tềng Khoen. Suối Phù Ngọc, một phụ lưu thuộc lưu vực sông Bằng, chảy qua; trong xã có hồ Kẻ Hiệt và hồ Bản Nưa. Tỉnh lộ 203 từ trung tâm tỉnh lên Pác Bó đi ngang địa bàn.

Lịch sử

• Thời Lê sơ — vùng đất thuộc châu Thạch Lâm, phủ Cao Bằng.
• 1893 — Pháp lập châu Hà Quảng từ ba tổng Phù Dúng, Trung An, Hà Quảng của châu Thạch Lâm và tổng Thông Nông của châu Nguyên Bình (Wikipedia). Tên châu lấy theo tổng Hà Quảng.
• Thời Pháp — năm 1926, Hà Quảng là một trong bảy châu của đạo quan binh Cao Bằng (cùng phủ Hòa An). Tài liệu của tỉnh ghi phong trào chống Pháp do Triệu Phúc Sinh chỉ huy hoạt động ở các châu Hòa An, Hà Quảng.
• 1930–1945 — đến năm 1935, Cao Bằng có 10 chi bộ cộng sản ở năm châu, trong đó có Hà Quảng; từ năm 1941, theo tài liệu của tỉnh, “Pác Bó – Hà Quảng trở thành đại bản doanh của căn cứ địa Việt Bắc”.
• Sau 1954 — Hà Quảng có 28 xã, trong đó có Hồng Sỹ, Sỹ Hai, Mã Ba, Hạ Thôn, Đào Ngạn, Phù Ngọc.
• 1/2/2020 — Nghị quyết 864/NQ-UBTVQH14 hợp nhất Đào Ngạn và Phù Ngọc thành xã Ngọc Đào, nhập Sỹ Hai vào Hồng Sỹ, nhập Hạ Thôn vào Mã Ba. Như vậy xã Hà Quảng ngày nay gồm đất của sáu xã thời 1954.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ ba xã Hồng Sỹ, Mã Ba, Ngọc Đào thành xã Hà Quảng; xã hoạt động từ 1/7/2025, cùng ngày huyện Hà Quảng kết thúc.

Wikipedia nhắc đến điểm di tích lịch sử Khuổi Sấn trên địa bàn; chưa tìm được nguồn khác mô tả chi tiết.

Dân cư – xã hội

Xã có 10.997 người. Theo số liệu toàn huyện Hà Quảng năm 2020, người Nùng chiếm khoảng 43%, Tày 28%, Mông gần 16%, Dao 12%. Ở xã Ngọc Đào cũ, người Tày giữ nghề dệt; tục thờ Nùng Trí Cao có đền ở Đào Ngạn (theo tài liệu tỉnh).

Sau năm 1954, đất của xã hiện nay thuộc sáu xã: Hồng Sỹ, Sỹ Hai, Mã Ba, Hạ Thôn, Đào Ngạn, Phù Ngọc; ba lần hợp nhất năm 2020 rút còn ba xã, rồi năm 2025 còn một.

Kinh tế

Chưa tìm được số liệu kinh tế riêng của xã. Nghề thủ công được ghi nhận là dệt thổ cẩm ở Luống Nọi: sản phẩm vừa dùng trong gia đình vừa đem trao đổi ở chợ phiên (Báo Văn hóa). Tỉnh lộ 203 lên Pác Bó đi qua địa bàn xã.

Văn hóa

Nghề dệt thổ cẩm của người Tày xã Ngọc Đào được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022. Trung tâm nghề là xóm Luống Nọi: phụ nữ Tày dệt trên nền vải chàm các hoa văn về lao động, tình cảm, thiên nhiên; sản phẩm là áo, mặt địu, vỏ chăn, gối — dùng trong nhà, làm của hồi môn hoặc bán ở chợ phiên. Báo Văn hóa ghi từ năm 2012 chỉ còn khoảng 30 hộ giữ nghề.

Vùng xã còn có đền thờ Nùng Trí Cao ở Đào Ngạn — một trong bốn đền thờ vị thủ lĩnh thế kỷ XI ở Hà Quảng.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng. Người dân ba xã cũ Hồng Sỹ, Mã Ba, Ngọc Đào làm thủ tục tại UBND xã Hà Quảng (xóm Bản Bó). Giấy tờ của người dân thị trấn Xuân Hòa, Thông Nông hay các xã Hà Quảng cũ khác không thuộc xã này.

Bản đồ Xã Hà Quảng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hà Quảng được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Hà Quảng trước đây

• Xã Cần Yên 10.375
• Xã Lũng Nặm 7.221
• Xã Thanh Long 6.507
• Xã Thông Nông 9.458
• Xã Tổng Cọt 6.854
• Xã Trường Hà 12.736