Xã Lũng Nặm

Tổng quan

Xã Lũng Nặm nằm sát đường biên giới Việt – Trung ở phía bắc vùng Hà Quảng cũ, giữa Trường Hà (Pác Bó) ở phía tây và Tổng Cọt ở phía đông. Xã mới gồm xã Lũng Nặm cũ (đã nhập thêm xã Kéo Yên năm 2020) và xã Thượng Thôn; UBND xã đặt ở xóm Cả Giỏng.

Diện tích 97,59 km², dân số 7.221 người, mật độ khoảng 74 người/km². Đời sống cư dân xã được mô tả trong một công trình dân tộc học riêng: nghiên cứu năm 2022 của Viện Dân tộc học về tập quán ăn uống của người Nùng Giang ở Lũng Nặm.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Lũng Nặm cũ. Tên Thượng Thôn được giữ làm tên một xóm: trong đợt sắp xếp xóm, hai xóm Thượng Sơn và Lũng Mủm gộp thành xóm Thượng Thôn.

Không phải tên Hán Việt. Công cụ tra âm của wiki.ngonngu cho biết âm “nặm” không có chữ Hán Việt; âm “lũng” có chữ Hán đồng âm (như 龍, rồng) nhưng không có nguồn nào gắn chữ đó với tên xã.

• Lũng — trong tiếng Việt, “lũng” là khoảng đất trũng giữa núi (thung lũng). Trong xã có hàng loạt tên núi, đồi mang yếu tố này: Lũng Khuyên, Lũng Mảng, Lũng Nhẻ, Lũng Rạch, đồi Lũng Chung.
• Nặm — tương ứng với nậm mà Nguyễn Khắc Ngữ (1963) ghi nhận là yếu tố đứng đầu tên sông suối nhỏ ở vùng Tày – Thái, nghĩa là nước, dòng nước. Trong xã có xóm Nặm Sấn, Nặm Nhũng; đồn biên phòng của xã cũng mang tên Nặm Nhũng.

Chưa có văn bản địa chí giải thích lý do đặt tên Lũng Nặm, nên ở đây chỉ nêu nghĩa của từng yếu tố.

Tên Thượng Thôn là Hán Việt: Thượng 上 = trên, Thôn = làng. Trên cả nước không có xã nào khác tên Lũng Nặm.

Địa lý

Phía bắc xã giáp Trung Quốc; phía đông giáp Tổng Cọt; phía tây giáp Trường Hà; phía nam giáp Hà Quảng. Núi và đồi có tên Đán Khoa, Đông Piảo, Làng Rủn, Lì Là, Ngườm Rống, Pài Thước, Phác Sỉ, Thăm Ma, Thiêng Hoài.

Nghiên cứu năm 2022 ghi rằng một phần đất cư trú của người Nùng ở Lũng Nặm khá bằng phẳng so với nhiều xã trong huyện, khí hậu tương đối thuận lợi cho cây màu. Đường biên giới Việt – Trung của cả huyện Hà Quảng (sau năm 2020) dài 71,594 km, theo cùng nghiên cứu.

Lịch sử

• 1950 — theo Wikipedia, xã Lũng Nặm được thành lập; cũng năm đó, ngày 3/10/1950, Cao Bằng được giải phóng hoàn toàn.
• 10/6/1981 — Quyết định 245-CP điều chỉnh địa giới: Lũng Nặm nhận một số xóm của Vân An, Kéo Yên và Thượng Thôn (từ Thượng Thôn gồm Pó Tán, Cà Diễng, Bó Thon, Lũng In, Tổng Pó).
• 1/2/2020 — Nghị quyết 864/NQ-UBTVQH14 nhập toàn bộ xã Kéo Yên vào Lũng Nặm.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ xã Thượng Thôn vào Lũng Nặm; xã mới hoạt động từ 1/7/2025.
• Sau đó UBND xã sắp xếp lại xóm: giữ 13 xóm, gộp 14 xóm còn lại thành 8 xóm mới (Nặm Sấn, Nặm Nhũng, Bó Nhảo, Kéo Quyẻn, Po Tán, Thượng Thôn, Lũng Tu, Kéo Yên).

Năm 1979, Hà Quảng là một trong những huyện bị thiệt hại nặng trong chiến tranh biên giới (Wikipedia). Theo nghiên cứu năm 2022, từ khi hai nước bình thường hóa quan hệ năm 1991, người Nùng Giang ở Hà Quảng có nhiều cơ hội giao lưu kinh tế, văn hóa với cư dân bên kia biên giới. Danh sách xã sau năm 1954 của Hà Quảng có cả Lũng Nặm, Thượng Thôn, Kéo Yên, Yên Lũng và Vân An; năm 1981 Yên Lũng nhập vào Kéo Yên, năm 2006 lập xã Vần Dính, năm 2020 Vần Dính nhập vào Thượng Thôn — nên xã Lũng Nặm hiện nay bao trùm đất của cả những xã này (trừ Vân An, đã nhập vào Cải Viên).

Dân cư – xã hội

Cư dân chủ yếu là người Nùng Giang — một nhóm địa phương của dân tộc Nùng; ngoài ra có người Mông và một số ít người Kinh. Số liệu UBND xã năm 2021 dẫn trong nghiên cứu của ThS. Lê Thị Hường cho biết xã Lũng Nặm khi đó có 607 hộ, riêng người Nùng Giang 581 hộ.

Người Nùng Giang ở đây có quan hệ thân tộc, mua bán và lễ nghi với đồng tộc bên kia biên giới, đặc biệt người Choang; nhiều nét ẩm thực và sinh hoạt hình thành từ sự giao lưu này. Một bộ phận thanh niên đi làm công nhân ở các tỉnh trong nước.

Kinh tế

Nông nghiệp là chính: ngô, lạc, đỗ tương, gừng, thuốc lá và rau màu; đất rừng giao khoán cho phép chăn thả trâu, bò, dê. Trước năm 2020, nghề phụ quan trọng là làm thuê ở chợ vùng biên — bốc vác, chở hàng, buôn bán với thương lái Trung Quốc; giai đoạn dịch Covid-19 giao thương dừng hẳn, ảnh hưởng thu nhập của nhiều hộ (theo nghiên cứu năm 2022).

Văn hóa – ẩm thực

Ẩm thực là mảng văn hóa được ghi chép kỹ nhất ở Lũng Nặm. Mâm cỗ lễ tết, cưới, tang của người Nùng Giang có thịt lợn quay cả con với lá mắc mật, lạp sườn, thịt ba chỉ gác bếp, chả thịt thủ, xương sụn băm xào, vịt cỏ om gừng hoặc om lá mắc mật, cùng xôi màu, bánh chưng, bánh khảo, khẩu sli, bánh dày, bánh gai, bánh ngô non. Vịt quay lá mắc mật — món vốn không có trong truyền thống của xã — được học từ đồng tộc trong khoảng mười năm gần đây; vịt chọn loại vịt cỏ chừng 1,7–1,8 kg, mổ moi để nhồi lá mắc mật rồi quay trong lò than.

Các dịp sinh hoạt cộng đồng chính là Tết Nguyên đán, Tết Thanh minh, lễ cúng bản, lễ vào nhà mới.

Giao thông

Tỉnh lộ 210 đi qua xã, nối với khu Pác Bó ở Trường Hà và sang Tổng Cọt. Đồn Biên phòng Nặm Nhũng quản lý tuyến biên giới thuộc xã.

Bản đồ Xã Lũng Nặm

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Lũng Nặm được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Hà Quảng trước đây

• Xã Cần Yên 10.375
• Xã Hà Quảng 10.997
• Xã Thanh Long 6.507
• Xã Thông Nông 9.458
• Xã Tổng Cọt 6.854
• Xã Trường Hà 12.736