Xã Thông Nông

Tổng quan

Xã Thông Nông là trung tâm cũ của một huyện từng tồn tại hơn nửa thế kỷ: huyện Thông Nông lập năm 1966, nhập trở lại Hà Quảng năm 2020. Thị trấn Thông Nông — huyện lỵ từ 1999 — cùng hai xã Đa Thông và Lương Can nay hợp thành một xã; trụ sở xã đặt ở tổ dân phố 2.

Diện tích 94,29 km², dân số 9.458 người, mật độ khoảng 100 người/km² — cao nhất trong bảy xã thuộc vùng Hà Quảng cũ. Tỉnh lộ 204 chạy qua phía đông và bắc xã, nối về trung tâm tỉnh (khoảng 35 km về phía đông nam).

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên thị trấn Thông Nông, đơn vị trung tâm trong ba đơn vị hợp thành. Tên này có trước thị trấn: tài liệu của UBND tỉnh về 525 năm thành lập Cao Bằng nhắc tổng Thông Nông thuộc châu Hà Quảng thời Pháp — nơi nữ thủ lĩnh người Mông Pa Deng chỉ huy nghĩa quân chống Pháp. Theo Wikipedia, trước năm 1893 tổng Thông Nông thuộc châu Nguyên Bình; năm 1893 Pháp tách tổng này cùng ba tổng của châu Thạch Lâm để lập châu Hà Quảng. Sau đó tên được dùng cho huyện Thông Nông (1966–2020), thị trấn Thông Nông (1999–2025) và nay là xã.

Phân tích Hán Việt: Thông có chữ thông dụng 通 — thông suốt, đi qua được; Nông có chữ 農 — nghề nông, và chữ 儂 — chữ dùng cho họ Nông, một họ lớn của người Tày – Nùng. Chưa tìm được văn bản chữ Hán gốc của tên tổng, nên không xác định được tên dùng chữ nào; các nghĩa trên chỉ là nghĩa của từng âm.

Các tên cùng vùng: yếu tố “Thông” còn có trong tên xã cũ Đa Thông (nay thuộc xã Thông Nông) và Lương Thông (nay thuộc xã Cần Yên); “Nông” có trong Cần Nông. Chưa có nguồn nào cho biết quan hệ giữa các tên này.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Thông Nông. Tên Thông Nông còn xuất hiện trong danh sách đặc sản của tỉnh: Wikipedia tiếng Việt kể “rượu men lá Thông Nông”.

Địa lý

Xã nằm ở trung tâm phần phía tây vùng Hà Quảng cũ: phía bắc giáp Cần Yên và Trường Hà; phía đông giáp Nam Tuấn; phía nam giáp Minh Tâm; phía tây giáp Thanh Long.

Các địa danh tự nhiên được ghi gồm đồi Mạ Cái, đồi Ràng Mu, suối Dẻ Rào. Huyện Thông Nông cũ (357,38 km²) là vùng núi cao, giáp Bảo Lạc ở phía tây và Trung Quốc ở phía bắc.

Lịch sử

Tài liệu của tỉnh ghi các di chỉ khảo cổ phát hiện ở Hòa An, Thông Nông, Quảng Uyên là bằng chứng cư dân cổ sinh sống ở Cao Bằng từ thời tiền sử. Năm 1893, khi đưa thêm quân lên đàn áp các cuộc nổi dậy, Pháp có quân đồn trú ở Thông Nông cùng các điểm Hòa An, Hà Quảng, Nguyên Bình.

• 7/4/1966 — Quyết định 67-CP lập huyện Thông Nông từ tám xã tách khỏi Hà Quảng: Bình Lãng, Cần Yên, Đa Thông, Lương Can, Lương Thông, Ngọc Động, Thanh Long, Yên Sơn.
• 1975–1978 — thuộc tỉnh Cao Lạng.
• 11/8/1999 — Nghị định 69/1999/NĐ-CP lập thị trấn Thông Nông (huyện lỵ) từ 935 ha và 2.113 người của xã Đa Thông.
• 1/2/2020 — Nghị quyết 864/NQ-UBTVQH14 nhập toàn bộ huyện Thông Nông (357,38 km², 24.441 người) vào Hà Quảng; thị trấn Thông Nông thôi là huyện lỵ. Trước đó, cuối năm 2019 huyện có 11 đơn vị: thị trấn Thông Nông và 10 xã (thêm Vị Quang tách năm 1981 và Cần Nông tách năm 2007); cùng đợt 2020, Vị Quang nhập lại Cần Yên, Bình Lãng nhập vào Thanh Long.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập thị trấn Thông Nông, xã Đa Thông, xã Lương Can thành xã Thông Nông, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 9.458 người, gồm dân cư khu phố của thị trấn cũ và các xóm của hai xã Đa Thông, Lương Can. Số liệu cấp huyện Hà Quảng năm 2020 (sau khi nhập Thông Nông): Nùng 43,46%, Tày 28,13%, Mông 15,78%, Dao 12,07%, Kinh 0,56%; chưa có số liệu riêng của xã.

Trước năm 1966, Đa Thông và Lương Can là hai trong 28 xã của huyện Hà Quảng; năm 1999, một phần xã Đa Thông (935 ha, 2.113 người) được tách lập thị trấn. Huyện Thông Nông năm 2019 có 24.441 người trên 357,38 km², mật độ khoảng 68 người/km².

Kinh tế

Cơ cấu chủ yếu là nông nghiệp và buôn bán nhỏ. Wikipedia nêu hai cây có tiềm năng của vùng là chè dây và thuốc lá sợi. Danh sách đặc sản Cao Bằng trên Wikipedia tiếng Việt có “rượu men lá Thông Nông” và chè dây.

Văn hóa

Vùng Thông Nông là nơi sinh sống của người Tày, Nùng, Mông, Dao; truyền thống chống Pháp của người Mông ở tổng Thông Nông gắn với tên nữ thủ lĩnh Pa Deng (tài liệu của UBND tỉnh). Tài liệu này cũng ghi Thông Nông là một trong những nơi phát hiện di chỉ khảo cổ, cùng Hòa An và Quảng Uyên, nhưng không nêu vị trí cụ thể. Chưa tìm thấy di tích được xếp hạng riêng trong địa bàn xã.

Giao thông

Tỉnh lộ 204 nối Thông Nông với trung tâm tỉnh và lên vùng biên giới Cần Yên. Thị trấn Thông Nông cũ nằm trên tỉnh lộ 204, cách thành phố Cao Bằng cũ khoảng 35 km về phía tây bắc (Wikipedia).

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: tổ/xóm …, xã Thông Nông, tỉnh Cao Bằng. Người dân thị trấn Thông Nông, xã Đa Thông, xã Lương Can làm thủ tục tại UBND xã Thông Nông.

Bản đồ Xã Thông Nông

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Thông Nông được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Hà Quảng trước đây

• Xã Cần Yên 10.375
• Xã Hà Quảng 10.997
• Xã Lũng Nặm 7.221
• Xã Thanh Long 6.507
• Xã Tổng Cọt 6.854
• Xã Trường Hà 12.736