Trường Hà là xã biên giới phía bắc tỉnh Cao Bằng, nơi có Khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó; xã được lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở thị trấn Xuân Hòa (huyện lỵ Hà Quảng cũ) và ba xã Quý Quân, Sóc Hà, Trường Hà. Diện tích 143,3 km², dân số 12.736 người.
Tổng quan
Xã Trường Hà của tỉnh Cao Bằng gánh hai vai cùng lúc: đây là vùng đất Pác Bó, nơi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về nước ngày 28/1/1941, và cũng là nơi đặt thị trấn Xuân Hòa — trung tâm hành chính của huyện Hà Quảng trước khi bỏ cấp huyện. Trụ sở Đảng ủy, HĐND và UBND xã mới dùng trụ sở cũ của Văn phòng HĐND và UBND huyện Hà Quảng.
Xã rộng 143,3 km², dân số 12.736 người, mật độ khoảng 89 người/km² — đông dân nhất trong bảy xã thuộc vùng Hà Quảng cũ. Phía bắc là đường biên giới với Trung Quốc, có cửa khẩu Sóc Giang, một trong hai cửa khẩu chính của tỉnh.
Điểm nhận diện: hang Cốc Bó, suối Lê Nin, núi Các Mác; quê và mộ Anh hùng liệt sĩ Kim Đồng; điểm đầu (km 0) của đường Hồ Chí Minh.
Tên gọi và ý nghĩa
Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Trường Hà cũ — xã có Khu di tích Pác Bó; địa chỉ “Pác Bó, Trường Hà, Hà Quảng” đã quen thuộc trong sách sử và tài liệu của tỉnh. Ba tên còn lại — Xuân Hòa, Quý Quân, Sóc Hà — không còn là tên đơn vị hành chính nhưng vẫn là tên xóm, tên vùng; danh sách xóm của xã có cả xóm Xuân Hòa và xóm Sóc Hà.
Phân tích Hán Việt: Trường thường hiểu là 長 — dài, lâu bền (như trường giang, trường tồn); Hà thường hiểu là 河 — sông. Ghép nghĩa hai chữ được “sông dài”. Âm “trường” còn ứng với chữ 場 (bãi, nơi chốn). Chưa tìm được văn bản chữ Hán gốc của tên xã, nên đây là nghĩa theo các chữ thường dùng, không phải từ nguyên đã kiểm chứng. Từ điển wiki.ngonngu có mục Trường Hà ghi đây là tên xã thuộc Hà Quảng.
Tên trong khu di tích: theo Wikipedia tiếng Việt, “Cốc Bó” trong tên hang được giải thích là “đầu nguồn” — trước năm 1979 trước cửa hang có dòng nước lớn chảy ngầm từ lòng núi ra. Tên suối Lê Nin và núi Các Mác do chính Nguyễn Ái Quốc đặt năm 1941.
Sóc Hà và Sóc Giang: tài liệu của UBND tỉnh ghi “chi bộ xã Sóc Giang (nay là xã Sóc Hà)” lập tháng 6/1931, và “cửa khẩu Sóc Giang (xã Sóc Hà, châu Hà Quảng)” thời Pháp. Sóc Giang còn là tên một đồn binh Pháp năm 1888 và nay là tên cửa khẩu chính của tỉnh.
Trùng tên: trong 3.321 đơn vị cấp xã sau sắp xếp, chỉ Cao Bằng có xã tên Trường Hà.
Địa lý
Xã nằm ở phía bắc vùng Hà Quảng cũ: phía bắc giáp Trung Quốc; phía đông giáp Lũng Nặm và Hà Quảng; phía tây giáp Cần Yên; phía nam giáp Thông Nông và Nam Tuấn.
Các núi có tên như Đán Rược, Lũng Giảo, Cốc Chủ; hai dãy Lũng Dù và Nà Mạ; thung lũng Thong Ma. Hệ suối gồm suối Lê Nin, suối Bản Hoàng (có thủy điện nhỏ Bản Hoàng), Khuổi Hoong, Nà Lẹng, Khuổi Miêu, Khuổi Rỉnh.
Ở tầm tỉnh, tài liệu của UBND tỉnh mô tả Cao Bằng là cao nguyên đá vôi xen đất, rừng núi chiếm trên 90% diện tích, khí hậu nhiệt đới gió mùa lục địa núi cao mang tính á nhiệt đới. Wikipedia ghi rằng trước năm 1979, trước cửa hang Cốc Bó có một dòng suối lớn chảy ngầm từ núi ra, nguồn nước nằm phía bắc núi, thuộc lãnh thổ Trung Quốc.
Lịch sử
Vùng đất này thuộc châu Hà Quảng thời Pháp. Theo tài liệu của UBND tỉnh, cửa khẩu Sóc Giang (xã Sóc Hà, châu Hà Quảng) đã là một trong các cửa khẩu biên giới thời thuộc địa, và năm 1888 Sóc Giang đã là một trong các đồn binh của quân khu Cao Bằng.
- 6/1931 — thành lập chi bộ xã Sóc Giang (nay là vùng Sóc Hà), một trong những chi bộ cộng sản sớm của tỉnh.
- 28/1/1941 (mùng 2 Tết Tân Tỵ) — Nguyễn Ái Quốc qua mốc 108 về Pác Bó; tháng 5/1941 chủ trì Hội nghị Trung ương lần thứ Tám, quyết định lập Mặt trận Việt Minh.
- 15/2/1943 — Kim Đồng (Nông Văn Dền) hy sinh.
- 27/10/2006 — giải thể xã Xuân Hòa để lập thị trấn Xuân Hòa (huyện lỵ Hà Quảng) và xã Vần Dính.
- 1979 — trong chiến tranh biên giới, theo Wikipedia, khu di tích Pác Bó bị đặt mìn phá sập cửa hang; tấm bia đá Bác viết khi vừa về nước bị nứt làm đôi.
- 10/5/2012 — Quyết định 548/QĐ-TTg xếp hạng Pác Bó là di tích quốc gia đặc biệt.
- 1/2/2020 — Nghị quyết 864/NQ-UBTVQH14 nhập toàn bộ xã Nà Sác vào xã Trường Hà (trước đó Trường Hà rộng 29,14 km², Nà Sác 19,70 km²); cùng đợt huyện Thông Nông nhập vào Hà Quảng.
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập thị trấn Xuân Hòa, xã Quý Quân, xã Sóc Hà vào xã Trường Hà; xã mới hoạt động từ 1/7/2025, cùng lúc cấp huyện chấm dứt.
Dân cư – xã hội
Xã có 12.736 người. Danh sách xóm (25 xóm theo Wikipedia) có Xuân Hòa, Nà Mạ, Pác Bó, Sóc Hà.
Số liệu cấp huyện năm 2020 (huyện Hà Quảng sau khi nhập Thông Nông, 61.167 người) cho thấy cơ cấu dân tộc: Nùng 43,46%, Tày 28,13%, Mông 15,78%, Dao 12,07%, Kinh 0,56%. Kim Đồng là người Nùng ở xóm Nà Mạ. Về tín ngưỡng, tài liệu của tỉnh ghi huyện Hà Quảng có bốn đền thờ Nùng Trí Cao, ở Sóc Hà, Xuân Hòa, Trường Hà và Đào Ngạn — ba trong số đó nay nằm trong xã Trường Hà.
Báo chí trung ương đưa tin việc xây mới Trường mầm non Pác Bó và Trường mầm non Sóc Hà bằng nguồn hỗ trợ của các bộ, ngành.
Wikipedia tiếng Việt ghi Thượng tướng Đàm Quang Trung (1921–1995) là người gốc vùng này.
Kinh tế
Chưa có số liệu kinh tế riêng của xã. Ở xã láng giềng Lũng Nặm, nghiên cứu dân tộc học năm 2022 ghi các cây trồng chính là ngô, lạc, đỗ tương, gừng, thuốc lá, rau màu và chăn thả trâu, bò, dê.
Hai yếu tố riêng của xã là khu di tích Pác Bó, nơi tỉnh tổ chức lễ hội “Về nguồn Pác Bó” (Báo Văn hóa đưa tin lễ hội năm 2025), và cửa khẩu Sóc Giang: theo tài liệu của UBND tỉnh, Cao Bằng có một cặp cửa khẩu quốc tế (Trà Lĩnh – Long Bang) và hai cặp cửa khẩu chính, trong đó có Sóc Giang – Bình Mãng.
Văn hóa – di tích
Khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó gồm nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, hang Cốc Bó, hang Lũng Lạn và hang Ngườm Vài trên núi Các Mác, suối Lê Nin, bàn đá nơi Bác làm việc, nền nhà ông Lý Quốc Súng và nền nhà ông La Thành. Tên suối và tên núi do chính Người đặt. Cách hang khoảng một cây số là lán Khuổi Nậm, nơi tháng 5/1941 Người chủ trì Hội nghị Trung ương lần thứ Tám (Wikipedia). Năm 1979 hang Cốc Bó bị phá hoại trong chiến tranh biên giới, sau đó được khôi phục một phần.
Khu di tích Anh hùng liệt sĩ Kim Đồng có mộ và tượng đài người đội viên thiếu niên đầu tiên. Ngoài ra Wikipedia còn kể hang Phia Nọi, Ngàm Giảo, Lũng Cát trong số các điểm di tích của xã.
Giao thông
Tỉnh lộ 203 chạy từ nam lên bắc qua trung tâm Xuân Hòa tới Pác Bó và biên giới; xã còn có tỉnh lộ Đôn Chương – Sóc Hà. Thị trấn Xuân Hòa cũ cách thành phố Cao Bằng cũ 40 km và cách hang Pác Bó khoảng 10 km (Wikipedia). Từ trung tâm tỉnh (phường Thục Phán) lên Pác Bó khoảng 52 km.
Hành chính
Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Trường Hà, tỉnh Cao Bằng. Người dân thị trấn Xuân Hòa và ba xã cũ Quý Quân, Sóc Hà, Trường Hà làm thủ tục tại UBND xã Trường Hà (trụ sở cũ của huyện). Lưu ý: xã tên Hà Quảng hiện nay là một xã khác, không bao gồm Xuân Hòa.
Bản đồ Xã Trường Hà
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Trường Hà được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Quý Quân | Huyện Hà Quảng | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
| Xã Trường Hà | Huyện Hà Quảng | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
| Thị trấn Xuân Hòa | Huyện Hà Quảng | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
| Xã Sóc Hà | Huyện Hà Quảng | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Trường Hà mới gồm những đơn vị cũ nào?
Toàn bộ thị trấn Xuân Hòa và ba xã Quý Quân, Sóc Hà, Trường Hà của huyện Hà Quảng cũ, theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15, hoạt động từ 1/7/2025.
Pác Bó nay thuộc xã nào?
Khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó thuộc xã Trường Hà, tỉnh Cao Bằng.
Tên Trường Hà có nghĩa là gì?
Theo các chữ thường dùng, “trường” (長) là dài, “hà” (河) là sông; chưa tìm thấy văn bản chữ Hán gốc của tên xã nên đây chỉ là nghĩa từng âm.
Huyện lỵ Hà Quảng cũ (Xuân Hòa) nay thuộc xã nào?
Thị trấn Xuân Hòa nay thuộc xã Trường Hà; UBND xã đặt tại trụ sở cũ của huyện Hà Quảng.
Diện tích và dân số xã Trường Hà là bao nhiêu?
Diện tích 143,3 km², dân số 12.736 người (số liệu sắp xếp năm 2025).
Cùng Huyện Hà Quảng trước đây
- Xã Cần Yên 10.375
- Xã Hà Quảng 10.997
- Xã Lũng Nặm 7.221
- Xã Thanh Long 6.507
- Xã Thông Nông 9.458
- Xã Tổng Cọt 6.854
← Toàn bộ 56 xã, phường của Cao Bằng Tra tên xã cũ → mới