Xã Quài Tở

Tổng quan

Ai đi đường bộ từ Sơn La sang Điện Biên theo quốc lộ 6 đều đi qua Quài Tở: xã nằm ngay sau đỉnh đèo Pha Đin, con đèo dài hơn 30 km phân chia hai tỉnh. Trang thông tin điện tử của xã tự giới thiệu Quài Tở là “cửa ngõ phía Đông của tỉnh Điện Biên”. Xã thuộc tỉnh Điện Biên, trên địa bàn trước đây thuộc huyện Tuần Giáo.

Xã có diện tích 182,01 km², dân số 14.887 người, mật độ khoảng 82 người/km². Trang thông tin xã ghi 31 bản với khoảng 3.064 hộ. Trụ sở Đảng ủy, HĐND và UBND xã đặt tại trụ sở cũ của xã Quài Tở (bản Lé Xôm).

Quài Tở cùng nhóm huyện Tuần Giáo cũ với các xã Tuần Giáo, Chiềng Sinh, Pú Nhung và Mường Mùn.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Quài Tở cũ — xã đông dân nhất trong ba xã hợp thành (năm 2022 có 9.306 người, theo niên giám thống kê tỉnh do Wikipedia dẫn). Tên Tỏa Tình và Tênh Phông không còn là tên đơn vị hành chính; Tỏa Tình vẫn còn là tên một bản trong xã.

Tên gốc tiếng Thái, không phải Hán Việt. Tra Wiki Ngôn Ngữ, cả âm “quài” lẫn âm “tở” đều không có chữ Hán Việt tương ứng. “Quài” là tên của cả một mường cổ: danh sách xã năm 1952 của huyện Tuần Giáo có xã Mường Quài, và Wikipedia mô tả từ dốc đèo Pha Đin phía Điện Biên nhìn xuống là “thung lũng Mường Quài”. Danh sách năm 1962 đã có ba xã Quài Cang, Quài Nưa, Quài Tở cùng mang yếu tố “Quài” và chỉ khác nhau ở yếu tố sau. Nghĩa riêng của chữ “Quài” chưa tìm được nguồn giải thích, nên không suy đoán.

Tên hai xã cũ khác: xã Tênh Phông có tên cũ là Liên Hiệp — Bộ Nội vụ đổi tên bằng Quyết định 424-NV ngày 2/11/1967 (danh sách xã năm 1962 còn ghi Liên Hiệp). “Liên hiệp” là từ Hán Việt có trong từ điển (聯合, kết hợp lại), còn Tênh Phông là tên địa phương. Tỏa Tình (danh sách cũ viết Toả Tình) có từ năm 1952.

Pha Đin: theo Wikipedia tiếng Việt, tên đèo gốc tiếng Thái, “pha” là trời, “đin” là đất — nơi trời đất gặp nhau.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Quài Tở.

Địa lý

Theo trang thông tin xã, Quài Tở phía bắc giáp xã Pú Nhung; phía tây giáp các xã Tuần Giáo, Chiềng Sinh, Búng Lao và Mường Lạn; phía nam giáp xã Mường Bám (Sơn La); phía đông giáp các xã Long Hẹ, Mường É, Bình Thuận, Quỳnh Nhai của tỉnh Sơn La.

Địa hình rộng và phức tạp, chủ yếu đồi núi cao xen thung lũng hẹp. Điểm nổi bật là đèo Pha Đin: theo Wikipedia, đèo dài khoảng 32 km (từ km 360 đến km 392 quốc lộ 6), điểm cao nhất 1.648 m, độ dốc khoảng 10%, có chỗ tới 12–15%; núi ở đây là núi đất đỏ chứ không phải núi đá vôi, nên nền đường dễ sụt trượt mùa mưa. Trạm khí tượng Pha Đin ghi nhiệt độ thấp kỷ lục của tỉnh Điện Biên –4,2 °C sáng 25/1/2016.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa phân hóa theo độ cao: mùa đông lạnh, mùa hè mát, mưa lớn; trang thông tin xã cảnh báo nguy cơ lũ quét, sạt lở ở một số khu vực. Đất đồi núi chiếm tỷ lệ cao, nhiều suối nhỏ và khe nước.

Lịch sử

Quài Tở nằm trong vùng mường Quài của châu Tuần Giáo. Danh sách xã của huyện Tuần Giáo năm 1952 có Mường Quài và Toả Tình; năm 1962 có Quài Tở, Quài Nưa, Quài Cang, Toả Tình và Liên Hiệp.

• 2/11/1967 — Quyết định 424-NV đổi tên xã Liên Hiệp thành xã Tênh Phông.
• 26/11/2003 — huyện Tuần Giáo, cùng ba xã Quài Tở, Tỏa Tình, Tênh Phông, chuyển về tỉnh Điện Biên mới lập.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ ba xã Tỏa Tình, Tênh Phông và Quài Tở thành xã Quài Tở; xã hoạt động từ 1/7/2025.

Pha Đin trong chiến dịch Điện Biên Phủ. Quốc lộ 6 qua đèo là tuyến tiếp vận vũ khí, lương thực của chiến dịch năm 1954. Theo Wikipedia, hơn 8.000 thanh niên xung phong làm việc trên tuyến; suốt 48 ngày đêm, quân Pháp cho máy bay oanh tạc đường số 6, trong đó đèo Pha Đin và ngã ba Cò Nòi (Sơn La) là hai nơi hứng nhiều bom đạn nhất. Trên đỉnh đèo còn bia ghi dấu sự kiện. Trang thông tin xã Quài Tở giới thiệu đèo Pha Đin là di tích lịch sử quốc gia đặc biệt.

Giai đoạn 2006–2009, quốc lộ 6 đoạn Sơn La – Tuần Giáo được cải tạo, có tuyến tránh bám sườn núi thấp hơn đỉnh đèo cũ 200–400 m; từ đó cung đường đèo cũ ít xe qua lại.

Dân cư – xã hội

Năm 2022, ba xã cũ có quy mô khác nhau rõ rệt: Quài Tở 9.306 người trên 60,13 km², Tỏa Tình 2.534 người trên 65,06 km², Tênh Phông 1.836 người trên 56,85 km² (niên giám thống kê tỉnh Điện Biên). Dân cư đông nhất ở thung lũng Quài Tở; hai xã vùng cao thưa hơn nhiều.

Vùng Tuần Giáo có người Thái, Mông, Kinh là các dân tộc chính. Xã có 31 bản, trong đó nhiều tên bản mang yếu tố Thái như Lé Xôm, Bông Ban, Pom Ban, Thẳm Nặm, Hua Sa, bên cạnh các bản Háng Tàu, Há Dùa, Chế Á, Xá Tự, Tỏa Tình. Tỷ lệ cụ thể từng dân tộc của xã mới chưa thấy số liệu công bố.

Giáo dục, y tế theo mô hình chung của xã miền núi: trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở (có trường bán trú cho học sinh bản xa) và trạm y tế xã.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp là chính. Trang thông tin xã nêu địa hình nhiều tiểu vùng sinh thái thuận cho cây công nghiệp dài ngày như cà phê, mắc ca, chăn nuôi đại gia súc, trồng rừng và cây ăn quả; diện tích rừng tự nhiên và rừng trồng tương đối lớn. Thung lũng Quài Tở trồng lúa nước; các bản vùng cao trồng ngô, lúa nương.

Ven đèo Pha Đin có các điểm bán nông sản, đặc sản cho người qua đường; Wikipedia nhắc tới táo mèo, măng, rau cải mèo bán theo mùa trên đỉnh đèo, và “táo mèo Pha Đin” được kể trong danh sách đặc sản tỉnh Điện Biên. Khoáng sản chủ yếu là vật liệu xây dựng, quy mô nhỏ.

Văn hóa

Đèo Pha Đin là di sản lịch sử gắn với tên xã: câu thơ “Dốc Pha Đin chị gánh anh thồ / Đèo Lũng Lô anh hò chị hát” trong bài “Hoan hô chiến sĩ Điện Biên” của Tố Hữu đã đưa con đèo vào sách giáo khoa. Người Điện Biên và Sơn La còn kể truyền thuyết hai bên phân định ranh giới bằng một cuộc đua ngựa vượt dốc Pha Đin — ngựa phía Lai Châu (cũ) phi nhanh hơn nên phần đèo thuộc Lai Châu dài hơn một chút.

Đời sống văn hóa các bản Thái ở thung lũng giữ xòe, nhà sàn và lễ hội cộng đồng như nhiều vùng Thái khác của Điện Biên. Du khách thường xếp Pha Đin cùng Ô Quy Hồ, Khau Phạ, Mã Pí Lèng vào nhóm “tứ đại đỉnh đèo” miền núi phía Bắc.

Giao thông

Quốc lộ 6 chạy xuyên xã, qua đèo Pha Đin (tuyến mới tránh đỉnh đèo theo tiêu chuẩn đường cấp III miền núi) rồi xuống ngã ba Tuần Giáo. Theo danh mục quốc lộ trên Wikipedia, quốc lộ 279 từ Quỳnh Nhai (Sơn La) vào địa phận Điện Biên cũng qua Quài Tở trước khi tới Tuần Giáo, Chiềng Sinh, Búng Lao, Mường Ảng và Điện Biên Phủ. Hai tuyến này là đường chính nối Điện Biên với Sơn La và Hà Nội.

Hành chính

Từ 1/7/2025, địa chỉ ghi: bản …, xã Quài Tở, tỉnh Điện Biên. Người dân ba xã cũ Quài Tở, Tỏa Tình, Tênh Phông làm thủ tục tại UBND xã Quài Tở, bản Lé Xôm.

Bản đồ Xã Quài Tở

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Quài Tở được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Tuần Giáo trước đây

• Xã Búng Lao 19.657
• Xã Chiềng Sinh 15.371
• Xã Mường Mùn 14.374
• Xã Pú Nhung 12.547
• Xã Sáng Nhè 19.208
• Xã Tủa Chùa 17.817
• Xã Tuần Giáo 24.303