Xã Tủa Chùa

Tổng quan

Tủa Chùa là một xã thuộc tỉnh Điện Biên, nằm ở phía đông bắc tỉnh. Xã bao trùm khu thị trấn Tủa Chùa — huyện lỵ của huyện Tủa Chùa từ năm 1989 đến năm 2025 — cùng vùng Mường Báng xung quanh và xã Nà Tòng vốn thuộc huyện Tuần Giáo. Trụ sở Đảng ủy, HĐND và UBND xã đặt tại khu trụ sở Huyện ủy, HĐND và UBND huyện Tủa Chùa cũ (tổ dân phố Thắng Lợi 2).

Xã có diện tích 108,33 km², dân số 17.817 người, mật độ khoảng 165 người/km². Trang thông tin của xã ghi diện tích tự nhiên 10.719,38 ha và dân số khoảng 17.726 người tính đến 31/8/2025, với 36 thôn, bản, tổ dân phố.

Đây là một trường hợp đặc biệt về nhóm huyện: phần lớn dân số và trung tâm thuộc huyện Tủa Chùa, nhưng danh mục sắp xếp xếp xã vào nhóm có nguồn gốc huyện Tuần Giáo vì có xã Nà Tòng. Các xã còn lại của vùng Tủa Chùa cũ là Tủa Thàng, Sín Chải, Sính Phình và Sáng Nhè.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới lấy tên thị trấn Tủa Chùa, cũng là tên của huyện Tủa Chùa (1955–2025). Khi cấp huyện kết thúc, tên gọi của cả vùng được giữ lại ở xã trung tâm. Tên Mường Báng và Nà Tòng không còn là tên đơn vị hành chính; Báng và Nà Tòng vẫn là tên bản.

Không phải tên Hán Việt. Tra Wiki Ngôn Ngữ, cả âm “tủa” và âm “chùa” đều không có chữ Hán Việt. Chữ “chùa” ở đây không mang nghĩa ngôi chùa Phật giáo; đây là địa danh gốc tiếng dân tộc vùng cao được ghi bằng chữ Quốc ngữ. Từ điển trên Wiki Ngôn Ngữ có mục “Tủa Chùa”, chỉ định nghĩa là tên một huyện thuộc tỉnh Lai Châu (cũ), không giải thích nghĩa. Chưa tìm được nguồn đáng tin cậy cho biết tên này gốc tiếng Mông hay tiếng khác và nghĩa là gì, nên nghĩa xem là chưa thống nhất.

Lịch sử tên: theo Wikipedia tiếng Việt, châu Tủa Chùa được thành lập theo Nghị định 606/NĐ-TTg ngày 18/10/1955 từ một phần châu Mường Lay, thuộc Khu tự trị Thái – Mèo. Trước đó, “địa bàn huyện Tủa Chùa vốn là đất Mường Báng xưa”. Thời Hậu Lê, phủ Yên Tây của xứ Hưng Hóa có châu Luân Châu, tên bản địa là Mường Báng (theo bài Hưng Hóa trên Wikipedia, dẫn Khâm định Việt sử thông giám cương mục). Tên Mường Báng như vậy cổ hơn tên Tủa Chùa nhiều thế kỷ.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Tủa Chùa.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Tủa Chùa phía bắc giáp xã Sính Phình; phía nam giáp Mường Mùn; phía đông giáp Sáng Nhè và Pú Nhung; phía tây giáp Nậm Nèn.

Khu trung tâm nằm trong một thung lũng giữa vùng núi Tủa Chùa — vùng có địa hình chủ yếu là núi thấp, với các đỉnh Na Tung, Phình Ho và cao nguyên đá vôi Sín Chải ở xung quanh. Sông Đà chảy qua ranh giới phía đông và phía bắc của huyện cũ, sông Nậm Mức qua ranh giới phía tây. Bài Điện Biên trên Wikipedia nêu nước ngầm của tỉnh tập trung chủ yếu ở các thung lũng lớn, trong đó có Tủa Chùa.

Theo niên giám thống kê 2022, thị trấn Tủa Chùa (sau khi mở rộng năm 2020) rộng 14,49 km², Mường Báng 56,30 km², Nà Tòng 37,55 km².

Lịch sử

Wikipedia mô tả địa bàn Tủa Chùa “vốn là đất Mường Báng xưa”; bài Hưng Hóa ghi thời Hậu Lê có châu Luân Châu với tên bản địa Mường Báng. Năm 1962, xã Mường Báng thuộc huyện Tuần Giáo; năm 1955 châu Tủa Chùa được lập từ một phần châu Mường Lay gồm 8 xã. Các mốc chính của ba đơn vị hợp thành:

• 15/12/1977 — Quyết định 328-CP chuyển ba xã Mường Báng, Mường Đun và Xá Nhè từ huyện Tuần Giáo về huyện Tủa Chùa.
• 2/1/1989 — Quyết định 1-HĐBT thành lập thị trấn Tủa Chùa trên cơ sở 215 ha và 1.835 nhân khẩu của bản Cáp và bản Quỳnh Giáo thuộc xã Mường Báng. Năm 2009 thị trấn có 2,15 km² và 2.940 người.
• 25/8/2012 — Nghị quyết 45/NQ-CP lập xã Nà Tòng (huyện Tuần Giáo) từ 3.755 ha, 2.264 người và 7 bản Nậm Bay, Nà Tòng, Nong Tóng, Pá Tong, Pá Cá, Co Muông, Co Phát của xã Mùn Chung.
• 1/1/2020 — Nghị quyết 815/NQ-UBTVQH14 mở rộng thị trấn Tủa Chùa, nhận 11,91 km² và 4.255 người gồm 14 thôn (Đội 1–4, Đội 7–9, bản Ten, bản Sẳng, bản Én, Huổi Lực 1, 2, Huổi Lếch, Đông Phi 2) cùng một phần Đội 10 và thôn Sông Ún của xã Mường Báng.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ thị trấn Tủa Chùa, xã Mường Báng và xã Nà Tòng thành xã Tủa Chùa; xã hoạt động từ 1/7/2025.

Như vậy thị trấn Tủa Chùa và Mường Báng — tách nhau năm 1989 — đã trở về chung một đơn vị sau 36 năm.

Dân cư – xã hội

Năm 2022, thị trấn Tủa Chùa có 8.287 người, Mường Báng 5.756 người, Nà Tòng 2.843 người (niên giám thống kê tỉnh Điện Biên). Toàn huyện Tủa Chùa cũ có 7 dân tộc, dân tộc thiểu số chiếm trên 95% dân số (theo trang thông tin huyện được Wikipedia dẫn).

Xã có 36 thôn, bản, tổ dân phố: 9 tổ dân phố của khu thị trấn cũ (Đoàn Kết, Đồng Tâm, Háng Sáng, Quyết Tiến, Tân Phong, Thành Công, Thắng Lợi 1, Thắng Lợi 2, Thống Nhất), 12 thôn (Đông Phi, Háng Tơ Mang, Huổi Lực, Từ Ngài I, II…) và 15 bản (Báng, Bó, Bó Én, Co Muông, Co Phát, Nà Tòng, Nậm Bay, Nong Tóng, Pá Tong…).

Trang thông tin xã cho biết đại đa số người dân sống bằng nông nghiệp, một bộ phận làm thương mại, dịch vụ. Là huyện lỵ cũ, xã tập trung trường học các cấp, cơ sở y tế và chợ của vùng Tủa Chùa.

Kinh tế

Theo Wikipedia, kinh tế vùng Tủa Chùa gồm trồng ngô, lúa, chè, cây ăn quả; chăn nuôi bò, trâu, dê, ong mật; khai thác dược liệu, đặc sản rừng và chế biến chè, nông sản. Xã Tủa Chùa giữ vai trò trung tâm thương mại – dịch vụ: chợ, cửa hàng và chợ đêm Tủa Chùa (năm 2026 xã kỷ niệm 4 năm hoạt động chợ đêm).

Danh sách đặc sản tỉnh Điện Biên trên Wikipedia có nhiều món mang tên Tủa Chùa: rượu mông pê Tủa Chùa, gà đen Tủa Chùa, khoai sọ Tủa Chùa; chè tuyết Sín Chải là đặc sản của xã láng giềng Sín Chải.

Văn hóa

Từ 30/10 đến 1/11/2026, xã tổ chức Ngày hội Văn hóa, Thể thao các dân tộc lần thứ nhất, có hội thi ẩm thực với ba nội dung: gói bánh chưng xanh, giã bánh giầy và mâm cơm tự chọn mang món ăn các dân tộc địa phương. Cũng năm 2026, xã tổ chức lễ hội chọi dê (theo trang thông tin xã) ; chăn nuôi dê vốn được Wikipedia kể trong cơ cấu kinh tế vùng Tủa Chùa.

Danh thắng gần nhất là động Xá Nhè ở xã Sáng Nhè phía đông, được Bộ VHTTDL xếp hạng danh lam thắng cảnh quốc gia ngày 10/3/2014.

Giao thông

Tỉnh lộ 129 chạy qua địa bàn xã (Wikipedia). Theo bài huyện Tủa Chùa, quốc lộ 6 chạy qua phía tây vùng Tủa Chùa cũ tới Mường Lay, và tuyến đường từ quốc lộ 6 lên trung tâm huyện dài 19 km là đường giao thông chính nối Tủa Chùa với các vùng khác.

Hành chính

Từ 1/7/2025, địa chỉ ghi: tổ dân phố/thôn/bản …, xã Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên. Người dân thị trấn Tủa Chùa, Mường Báng và Nà Tòng cũ làm thủ tục tại UBND xã Tủa Chùa, khu trụ sở huyện cũ. Dù vẫn còn tổ dân phố, Tủa Chùa nay về hành chính là xã.

Bản đồ Xã Tủa Chùa

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Tủa Chùa được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Tuần Giáo, Huyện Tủa Chùa trước đây

• Xã Búng Lao 19.657
• Xã Chiềng Sinh 15.371
• Xã Mường Mùn 14.374
• Xã Pú Nhung 12.547
• Xã Quài Tở 14.887
• Xã Sáng Nhè 19.208
• Xã Sín Chải 12.915
• Xã Sính Phình 15.815
• Xã Tủa Thàng 8.944
• Xã Tuần Giáo 24.303