Xã Xa Dung

Tổng quan

Xa Dung là một xã vùng cao của tỉnh Điện Biên, nằm ở phía đông bắc vùng Điện Biên Đông cũ, trên lưu vực suối Lư và thượng nguồn sông Mã. Xã nổi tiếng nhất với hang Mường Tỉnh — hang đá vôi từng là căn cứ trong kháng chiến chống Pháp, được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2011.

Xã mới rộng 215,5 km², có 15.722 người, mật độ khoảng 73 người/km² — một trong những xã đông dân nhất vùng Điện Biên Đông cũ. Trụ sở Đảng ủy, HĐND và UBND xã đặt tại trụ sở cũ của xã Phì Nhừ (bản Phì Nhừ B). Theo Wikipedia tiếng Việt, xã có 42 bản, trong đó nhiều bản mang tên Mường Tỉnh, Phì Nhừ, Xa Dung, Trống Sư, Chua Ta, Thẩm Mỹ, Pó Sinh.

Các xã cùng vùng Điện Biên Đông cũ: Na Son, Pu Nhi, Mường Luân, Phình Giàng, Tìa Dình.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Xa Dung cũ; tên xã Phì Nhừ không còn là tên đơn vị hành chính nhưng vẫn là tên các bản Phì Nhừ A, Phì Nhừ B — nơi đặt trụ sở xã mới. Wikipedia tiếng Việt, dẫn bài “Xa Dung hay Sa Dung?” của báo Điện Biên Phủ (2014), ghi rằng xã chính thức mang tên Xa Dung từ năm 1948. Nhan đề bài báo cho thấy tên này từng có hai cách viết, Xa Dung và Sa Dung; văn bản hành chính hiện hành thống nhất dùng “Xa Dung”.

Không đọc theo Hán Việt. Từng âm “xa” và “dung” đều có chữ Hán (tra âm “xa”, tra âm “dung”), nhưng đây là địa danh vùng cao gốc tiếng dân tộc được ghi âm bằng chữ Quốc ngữ, không phải từ Hán Việt; ghép chữ Hán vào để giải nghĩa là gượng ép. Từ điển trên Wiki Ngôn Ngữ có mục “Xa Dung”, định nghĩa là “một xã thuộc huyện Điện Biên Đông, tỉnh Lai Châu” — định nghĩa của giai đoạn 1995–2003. Nghĩa gốc của tên chưa tìm được nguồn giải thích, nên ghi là chưa thống nhất.

Tên Phì Nhừ cũng là địa danh gốc tiếng dân tộc vùng cao, nghĩa chưa rõ. Âm “phì” và “nhừ” trong tên này không mang nghĩa Hán Việt.

Dễ nhầm: trong danh mục xã phường mới cả nước không có đơn vị nào khác tên Xa Dung. Cần phân biệt với các tên bắt đầu bằng “Sa” ở Tây Bắc (Sa Lông, Sa Pa…) — không liên quan.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Xa Dung giáp Mường Lạn ở phía bắc, Phình Giàng ở phía nam, Mường Luân, Tìa Dình và tỉnh Sơn La ở phía đông, Na Son ở phía tây.

Địa hình núi đá vôi xen núi đất, nhiều hang động karst. Mạng sông suối thuộc lưu vực sông Mã: suối Lư — phụ lưu cấp một của sông Mã, dài khoảng 48 km, lưu vực 383 km² — chảy qua bản Sư Lư, làm ranh giới một đoạn với Na Son, rồi đổ vào bờ trái sông Mã gần bản Chống Sư (vùng Phì Nhừ cũ). Phía đông nam của Phì Nhừ cũ là đoạn đầu thung lũng sông Mã, nơi đường tỉnh 130 bắt đầu men theo dòng sông.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi, mùa đông lạnh, mùa mưa tập trung từ khoảng tháng 5 đến tháng 9.

Lịch sử

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, vùng núi Xa Dung là hậu cứ. Hang Mường Tỉnh ở bản Mường Tỉnh A được các tư liệu di tích mô tả là nơi đặt cơ quan của tỉnh và bộ đội, ngăn giữa của hang dùng cất giấu tài liệu.

• 1948 — theo báo Điện Biên Phủ (qua Wikipedia), xã chính thức mang tên Xa Dung.
• Trước năm 1995 — Xa Dung và Phì Nhừ là xã của huyện Điện Biên, tỉnh Lai Châu.
• 7/10/1995 — Nghị định 59-CP lập huyện Điện Biên Đông từ 10 xã tách khỏi huyện Điện Biên, trong đó có Phì Nhừ và Xa Dung.
• 2003–2004 — Nghị quyết 22/2003/QH11 chia tỉnh Lai Châu; Điện Biên Đông thuộc tỉnh Điện Biên.
• 14/4/2011 — Quyết định 1256/QĐ-BVHTTDL xếp hạng hang Mường Tỉnh là di tích lịch sử cấp quốc gia.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ diện tích, dân số hai xã Phì Nhừ và Xa Dung thành xã Xa Dung; hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xa Dung có 15.722 người phân bố trong khoảng 42 bản. Vùng Điện Biên Đông cũ là địa bàn sinh sống của người H'Mông, Thái, Lào, Khơ Mú, Sinh Mun và Kinh; tỷ lệ từng dân tộc của riêng xã mới chưa được công bố trong nguồn chính thức tra được. Tên các bản — Háng Tầu, Háng Pù Xi, Chua Ta, Trống Giông, Nà Sản, Huổi Hịa… — đều là địa danh gốc tiếng dân tộc, được ghi bằng chữ Quốc ngữ.

Hệ thống trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở bố trí theo cụm bản; học sinh bản xa học bán trú. Trạm y tế của hai xã cũ tiếp tục phục vụ người dân theo vùng.

Kinh tế

Nông nghiệp là sinh kế chính: lúa nương, ngô trên đất dốc, lúa ruộng ở các thung lũng hẹp ven suối; chăn nuôi trâu, bò, dê, lợn theo hộ. Nhiều hộ tham gia nhận khoán bảo vệ rừng. Dọc thung lũng sông Mã phía Phì Nhừ cũ, đường tỉnh 130 giúp việc đưa nông sản ra Na Son và Điện Biên Phủ thuận hơn so với các bản sâu phía bắc.

Hang Mường Tỉnh là tài nguyên du lịch lịch sử – sinh thái của xã, song đường vào còn xa và hạ tầng du lịch chưa nhiều.

Văn hóa – di tích

Hang Mường Tỉnh (bản Mường Tỉnh A) là hang karst gồm ba ngăn: ngăn ngoài rộng khoảng 600 m², cao khoảng 20 m, nền phẳng đủ chỗ cho cuộc họp hàng trăm người; ngăn giữa khoảng 20 m², phải chui qua đường hầm đá tự nhiên, có bàn, giường đá và lối nhỏ thoát lên đỉnh núi; ngăn trong khoảng 30 m². Hang cách khu huyện lỵ Điện Biên Đông cũ khoảng 16 km đường chim bay về phía đông bắc. Di tích được xếp hạng quốc gia theo Quyết định 1256/QĐ-BVHTTDL ngày 14/4/2011.

Văn hóa phi vật thể của vùng gắn với các di sản quốc gia có phạm vi Điện Biên Đông cũ: Lễ cúng dòng họ của người Mông trắng (ghi danh 2023) và Múa của người Khơ Mú (2021).

Hành chính

Từ 1/7/2025, địa chỉ ghi: bản …, xã Xa Dung, tỉnh Điện Biên. Người dân hai xã cũ Phì Nhừ và Xa Dung làm thủ tục tại UBND xã Xa Dung, đặt ở trụ sở cũ của xã Phì Nhừ.

Bản đồ Xã Xa Dung

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Xa Dung được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Điện Biên Đông trước đây

• Xã Mường Luân 16.012
• Xã Na Son 15.331
• Xã Phình Giàng 10.467
• Xã Pu Nhi 9.990
• Xã Tìa Dình 7.292