Xã Na Son

Tổng quan

Na Son là một xã của tỉnh Điện Biên, ở phía đông nam thành phố Điện Biên Phủ. Đây là nơi từng đặt huyện lỵ của huyện Điện Biên Đông (1995–2025): thị trấn Điện Biên Đông, vốn được tách ra từ chính xã Na Son năm 2005, nay nhập trở lại cùng xã Keo Lôm để thành xã Na Son mới. Trụ sở Đảng ủy, HĐND và UBND xã đặt tại khu trụ sở cũ của Huyện ủy, HĐND và UBND huyện Điện Biên Đông.

Xã có diện tích 230,71 km², dân số 15.331 người, mật độ khoảng 66 người/km². Khác với phần lớn các xã vùng cao xung quanh, Na Son có một khu dân cư mang dáng đô thị nhỏ — các tổ dân phố của thị trấn cũ — bên cạnh mấy chục bản người Thái, người H'Mông và các dân tộc khác. Theo Wikipedia tiếng Việt, xã gồm 5 tổ dân phố và 36 bản.

Cùng thuộc vùng Điện Biên Đông cũ còn có các xã Xa Dung, Pu Nhi, Mường Luân, Phình Giàng và Tìa Dình.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Na Son cũ. Trong ba đơn vị hợp thành, Na Son là đơn vị gốc: thị trấn Điện Biên Đông được lập năm 2005 từ một phần đất xã Na Son, còn Keo Lôm là xã lập năm 1975 từ các bản của xã Phình Giàng. Việc dùng lại tên Na Son thay cho tên thị trấn Điện Biên Đông cũng phù hợp với nguyên tắc chung năm 2025: khi cấp huyện không còn, tên huyện không dùng để đặt cho xã nữa. Trước khi có tên thị trấn Điện Biên Đông, khu huyện lỵ vốn được gọi theo tên Na Son.

Không phải tên Hán Việt. Âm “son” không có chữ Hán Việt tương ứng (tra âm “son” trên Wiki Ngôn Ngữ). Âm “na” tuy có nhiều chữ Hán đọc là “na” (tra âm “na”), nhưng ghép với “son” không thành từ Hán Việt có nghĩa, nên không thể giải tên này theo lối chiết tự. Đây là địa danh gốc tiếng dân tộc vùng Tây Bắc được ghi bằng chữ Quốc ngữ; chưa tìm được nguồn ngôn ngữ học hay địa chí giải thích từng yếu tố “na” và “son” trong tên này, nên nghĩa của cả tên chưa thống nhất. Các cách giải nghĩa truyền miệng chưa được kiểm chứng nên không ghi ở đây.

Tên Keo Lôm: Wikipedia tiếng Việt, trong bài về đèo Keo Lôm, ghi tên này theo tiếng Thái có nghĩa là “thung gió”. Đây là nguồn duy nhất tra được, chưa đối chiếu được với tài liệu ngôn ngữ học.

Dễ nhầm: trong danh mục xã phường mới không có đơn vị nào khác trùng tên Na Son. Nên phân biệt với tên huyện cũ Điện Biên Đông — nay không còn là tên đơn vị hành chính — và với phường Điện Biên Phủ.

Địa lý

Na Son nằm giữa vùng Điện Biên Đông cũ. Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Mường Lạn ở phía bắc, Phình Giàng ở phía nam, Xa Dung ở phía đông, Pu Nhi và Núa Ngam ở phía tây.

Địa hình là núi trung bình bị chia cắt, xen các thung lũng hẹp. Phía tây xã có đèo Keo Lôm trên đường tỉnh 130 — con đèo dài khoảng 20 km, quanh co, đỉnh đèo ở bản Keo Lôm B, là lối lên từ lòng chảo Điện Biên sang vùng Điện Biên Đông. Suối Lư (còn gọi nậm Sư Lư), phụ lưu cấp một của sông Mã, chảy qua địa bàn và làm ranh giới một đoạn giữa Na Son và Xa Dung trước khi đổ vào sông Mã.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi: mùa mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 9, mùa khô lạnh từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau; trên các đỉnh đèo mùa đông khá lạnh và nhiều sương.

Lịch sử

Na Son, Phình Giàng và các xã lân cận vốn thuộc huyện Điện Biên, tỉnh Lai Châu (cũ). Các mốc hành chính chính:

• 5/7/1975 — Quyết định 232-BT lập xã Keo Lôm từ năm bản của xã Phình Giàng: Sư Lư, Keo Lôm, Huổi Húa A, Huổi Húa B và Huổi Xa.
• 7/10/1995 — Nghị định 59-CP chia huyện Điện Biên, lập huyện Điện Biên Đông gồm 10 xã, trong đó có Na Son và Keo Lôm; huyện lỵ đặt ở vùng Na Son.
• 26/11/2003 — Nghị quyết 22/2003/QH11 chia tỉnh Lai Châu; huyện Điện Biên Đông thuộc tỉnh Điện Biên.
• 6/6/2005 — Nghị định 72/2005/NĐ-CP lập thị trấn Điện Biên Đông trên cơ sở 1.890 ha diện tích tự nhiên và 2.986 nhân khẩu của xã Na Son, làm huyện lỵ.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ thị trấn Điện Biên Đông, xã Keo Lôm và xã Na Son thành xã Na Son; xã mới hoạt động từ 1/7/2025, cùng ngày cấp huyện kết thúc hoạt động.

Như vậy sau hai mươi năm tách ra, phần đất thị trấn lại trở về chung một đơn vị với xã gốc của nó.

Dân cư – xã hội

Với 15.331 người, Na Son là một trong những xã đông dân của vùng Điện Biên Đông cũ. Dân cư tập trung dày nhất ở khu trung tâm (các tổ dân phố của thị trấn cũ), nơi có cơ quan, trường học, chợ và dịch vụ; phần còn lại phân bố trong các bản ven suối và trên sườn núi, nhất là vùng Keo Lôm.

Huyện Điện Biên Đông cũ có các dân tộc H'Mông, Thái, Lào, Khơ Mú, Sinh Mun, Kinh cùng sinh sống. Người Kinh tập trung nhiều hơn ở khu huyện lỵ cũ; người Thái ở các bản thung lũng; người H'Mông chủ yếu ở các bản vùng cao. Số liệu dân tộc riêng của xã mới chưa được công bố.

Là trung tâm hành chính cũ của huyện, Na Son có hệ thống trường các cấp và cơ sở y tế đầy đủ hơn các xã xung quanh; học sinh ở bản xa học theo mô hình trường phổ thông dân tộc bán trú phổ biến ở vùng cao Điện Biên.

Kinh tế

Kinh tế Na Son gồm hai mảng rõ rệt. Khu trung tâm cũ sống bằng thương mại, dịch vụ và khu vực hành chính – sự nghiệp; đây cũng là nơi tập trung hàng quán, dịch vụ phục vụ người dân các bản lân cận. Các bản thuộc Na Son và Keo Lôm cũ chủ yếu làm nông – lâm nghiệp: lúa ruộng ở thung lũng, lúa nương và ngô trên đất dốc, chăn nuôi trâu, bò, lợn, gia cầm; trồng và bảo vệ rừng theo các chương trình giao khoán.

Đường tỉnh 130 nối Na Son với lòng chảo Điện Biên qua đèo Keo Lôm và đi tiếp xuống thung lũng sông Mã, nên xã là đầu mối trung chuyển nông sản của vùng phía đông tỉnh.

Văn hóa

Đời sống văn hóa Na Son mang sắc thái nhiều dân tộc. Một số di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được ghi danh có phạm vi gồm vùng Điện Biên Đông cũ: Lễ cúng dòng họ của người Mông trắng (ghi danh năm 2023, tại các huyện Tuần Giáo, Điện Biên, Điện Biên Đông), Nghệ thuật múa của người Lào (2023, huyện Điện Biên và Điện Biên Đông) và Múa của người Khơ Mú (2021, nhiều huyện của tỉnh trong đó có Điện Biên Đông). Đây là di sản cấp vùng, không riêng của xã.

Tên riêng của đình, đền hay lễ hội cấp xã ở Na Son chưa tra được trong nguồn chính thức, nên không liệt kê ở đây. Hai di tích quốc gia gần nhất của vùng Điện Biên Đông cũ là tháp Mường Luân và tháp Chiềng Sơ, nay thuộc xã Mường Luân; hang Mường Tỉnh thuộc xã Xa Dung.

Giao thông

Trục chính là đường tỉnh 130: bắt đầu từ ngã ba Pom Lót trên quốc lộ 279 (vùng xã Sam Mứn cũ), vượt đèo Keo Lôm sang Na Son, rồi theo thung lũng sông Mã qua Mường Luân, Chiềng Sơ và nối với đường tỉnh 115 của tỉnh Sơn La. Khoảng cách từ khu trung tâm cũ tới thành phố Điện Biên Phủ được ghi là khoảng 51 km.

Hành chính

Từ 1/7/2025, địa chỉ ghi: tổ dân phố/bản …, xã Na Son, tỉnh Điện Biên — không còn “thị trấn Điện Biên Đông” hay “huyện Điện Biên Đông”. Người dân cả ba đơn vị cũ làm thủ tục tại UBND xã Na Son (khu trụ sở huyện cũ) và Trung tâm Phục vụ hành chính công của xã.

Bản đồ Xã Na Son

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Na Son được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Điện Biên Đông trước đây

• Xã Mường Luân 16.012
• Xã Phình Giàng 10.467
• Xã Pu Nhi 9.990
• Xã Tìa Dình 7.292
• Xã Xa Dung 15.722