Xã Đại Lãnh

Tổng quan

Xã Đại Lãnh nắm giữ hai “điểm mốc” của bản đồ Việt Nam: đèo Cả — ranh giới phía bắc của Khánh Hòa, từng là biên giới Đại Việt – Chiêm Thành từ 1471 đến 1653 — và Mũi Đôi trên bán đảo Hòn Gốm, điểm cực Đông trên đất liền của Việt Nam. Giữa hai điểm ấy là bãi biển Đại Lãnh, bán đảo Đầm Môn và cả một phần lớn vịnh Vân Phong.

Theo phiếu sắp xếp, xã rộng 171,0 km² — lớn nhất vùng Vạn Ninh cũ — dân số 25.644 người, mật độ khoảng 150 người/km²; trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Vạn Thọ cũ. Ba xã hợp thành là Đại Lãnh, Vạn Thọ và Vạn Thạnh (xã có bán đảo Hòn Gốm và Đầm Môn).

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Đại Lãnh cũ (lập năm 1985), vốn là tên lâu đời của vùng chân đèo Cả. Trong phương án đánh số ngày 16/4/2025 đơn vị này là một trong các “xã Vạn Ninh 1 – 4”; phương án 24/4/2025 trả lại tên Đại Lãnh — tên đã quen thuộc với cả nước qua bãi biển, nhà ga và dãy núi.

Phân tích Hán Việt: tên thường được hiểu là 大嶺. Đại 大 là lớn; Lãnh 嶺 (cũng đọc “lĩnh”) là đỉnh núi, dãy núi, đèo núi. “Đại Lãnh” tức “dãy núi lớn” — chính là dãy núi Đại Lãnh mà đèo Cả cắt ngang ở ranh giới Khánh Hòa với vùng Phú Yên cũ (nay là Đắk Lắk). Cần phân biệt với chữ lãnh 冷 nghĩa là lạnh — cùng âm nhưng không phải chữ trong địa danh này.

Lịch sử tên: năm 1836, vua Minh Mạng chọn hình bãi biển vùng này khắc lên một trong chín đỉnh đồng (Cửu đỉnh) đặt trước Thế Miếu ở Huế. Tên “mũi Đại Lãnh” còn được dùng cho Mũi Điện ở phía bên kia đèo (nay thuộc Đắk Lắk) — dễ gây nhầm: mũi Điện/Đại Lãnh không thuộc xã Đại Lãnh, còn điểm cực Đông là Mũi Đôi nằm trong xã. Tên các xã cũ Vạn Thọ (萬壽: muôn tuổi) và Vạn Thạnh (萬盛: muôn phần thịnh) theo khuôn chữ “Vạn” của huyện.

Trùng tên: trên cả nước không có đơn vị cấp xã nào khác tên Đại Lãnh.

Địa lý

Xã là cực bắc tỉnh Khánh Hòa: phía bắc giáp tỉnh Đắk Lắk qua đèo Cả, phía tây nam giáp xã Tu Bông, phía đông là Biển Đông.

Đèo Cả cao 333 m, dài khoảng 12 km, cắt qua dãy núi Đại Lãnh trên Quốc lộ 1; đỉnh đèo nằm ở thôn Vũng Rô (Đắk Lắk). Nay xe cộ đi qua hầm đường bộ Đèo Cả, toàn tuyến dài 13,5 km. Rừng núi đèo Cả xưa nổi tiếng trầm hương, kỳ nam; nay còn các loài cây gỗ như cẩm, thị, sao, chò, dầu, kiền kiền và cây đát.

Phía đông nam là bán đảo Hòn Gốm — dải núi nhỏ và cồn cát dài chắn phía đông và bắc vịnh Vân Phong. Trong lòng bán đảo là Đầm Môn: mặt nước dưới 1.000 ha, kín gió nhờ Hòn Gốm và Hòn Lớn che chắn, có khoảng 20 đảo lớn nhỏ (Hòn Ông, Hòn Lớn, Hòn Đỏ, Hòn Săng…) với rừng và rạn san hô. Mũi Đôi nằm trên Hòn Gốm, tọa độ khoảng 12°38′39″B – 109°27′50″Đ; cách bờ khoảng 500 m là Hòn Đôi, điểm A7 của đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải Việt Nam.

Lịch sử

Đèo Cả là ranh giới giữa Đại Việt và Chiêm Thành từ năm 1471 (vua Lê Thánh Tông dừng quân tại đây) đến năm 1653, khi chúa Nguyễn lập dinh Thái Khang ở phía nam. Thời Tây Sơn (1771–1802) khu vực nhiều lần là chiến trường; tháng 1/1947 đèo Cả là mặt trận giữa quân Pháp và Việt Minh.

• 1979 — huyện Vạn Ninh tái lập, có các xã Vạn Phước, Vạn Thạnh.
• 30/9/1981 — chia xã Vạn Phước, lập xã Vạn Thọ.
• 13/9/1985 — chia xã Vạn Thọ, lập xã Đại Lãnh (Quyết định 230/1985/QĐ-HĐBT).
• 12/1993 — Quốc hội điều chỉnh địa giới Phú Yên – Khánh Hòa: thôn Vũng Rô của xã Đại Lãnh chuyển sang xã Hòa Xuân, huyện Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên.
• 2005 — Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Mũi Đôi – Hòn Đôi là danh lam thắng cảnh quốc gia; năm 2017 khánh thành cột mốc điểm cực Đông bằng đá hoa cương.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 sắp xếp ba xã Vạn Thạnh, Vạn Thọ, Đại Lãnh thành xã Đại Lãnh, hoạt động từ 1/7/2025.

Năm 2026 thôn Vĩnh Yên nhập vào thôn Tuần Lễ; xã còn 14 thôn: Cổ Mã, Đầm Môn, Điệp Sơn, Đông Bắc, Đông Nam, Khải Lương, Ninh Đảo, Ninh Mã, Ninh Tân, Tây Bắc 1, Tây Bắc 2, Tây Nam 1, Tây Nam 2, Tuần Lễ.

Dân cư – xã hội

Dân cư sống thành các làng chài dọc bờ biển Đại Lãnh và quanh vịnh Vân Phong, một số thôn nằm trên đảo và bán đảo (Điệp Sơn, Đầm Môn, Khải Lương, Ninh Đảo). Các thôn ở bán đảo Hòn Gốm từng rất cách biệt; đường vào Đầm Môn dài 18,5 km dưới chân đèo Cổ Mã chỉ hoàn thành năm 2002. Cư dân chủ yếu là người Kinh làm nghề biển.

Đời sống tín ngưỡng gắn với biển: lăng thờ cá Ông và đình làng ven biển — theo tục thờ cá Ông, các làng chài miền Trung hầu như đều có lăng thờ thần Nam Hải. Xã có trường học các cấp cơ sở và trạm y tế; các thôn đảo phụ thuộc thuyền để đi lại. Địa chỉ mới ghi “xã Đại Lãnh, tỉnh Khánh Hòa”.

Kinh tế

Nuôi trồng và đánh bắt hải sản là sinh kế chính; vùng Đầm Môn nổi tiếng nuôi tôm hùm, cá bớp, hàu trong vịnh kín gió. Bán đảo Hòn Gốm có sa khoáng ilmenit (Vĩnh Yên – Hòn Gốm) và cát trắng (Đầm Môn).

Vịnh Vân Phong là địa bàn của Khu kinh tế Vân Phong; năm 2009 cảng trung chuyển quốc tế Vân Phong được khởi công ở khu vực Đầm Môn. Du lịch dựa vào bãi biển Đại Lãnh, Mũi Đôi, Đầm Môn và các đảo. Du lịch tự phát ở Mũi Đôi từng xảy ra tai nạn (năm 2019 có hai người tử vong), nên lực lượng biên phòng khuyến cáo hạn chế hoạt động tự phát tại đây.

Văn hóa – danh thắng

• Mũi Đôi – Hòn Đôi — danh lam thắng cảnh quốc gia (2005), điểm cực Đông trên đất liền; còn gọi “mũi Đồi” vì xưa có nhiều đồi mồi. Từng có tranh luận với Mũi Điện (Phú Yên cũ), nhưng số đo cho thấy Mũi Đôi nằm xa hơn về phía đông.
• Bãi biển Đại Lãnh — bờ cát trắng thoải dưới chân đèo Cả, hình ảnh được khắc trên Cửu đỉnh (1836).
• Đèo Cả — danh xưng dân gian khác là đèo Cục Kịch (98 khúc quanh thời mới mở); tài liệu Pháp ghi “Col Babonneau”.
• Đầm Môn — các bãi tắm Ông Hảo, Xuân Đừng, bãi Me, bãi Ông Cố; Xuân Đừng có nguồn nước ngọt sát mép biển.

Ẩm thực của xã là hải sản tươi — tôm hùm, cá, mực của vịnh Vân Phong.

Giao thông

Quốc lộ 1 qua hầm Đèo Cả nối xã với Đắk Lắk; đường sắt Bắc – Nam có ga Đại Lãnh. Đường bộ dưới chân đèo Cổ Mã dẫn vào Đầm Môn; giữa các thôn đảo và bờ đi lại bằng thuyền.

Bản đồ Xã Đại Lãnh

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Đại Lãnh được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Vạn Ninh trước đây

• Xã Tu Bông 29.751
• Xã Vạn Hưng 18.883
• Xã Vạn Ninh 54.202
• Xã Vạn Thắng 31.625