Tu Bông là xã thuộc tỉnh Khánh Hòa, ở phía bắc vịnh Vân Phong, lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở ba xã Vạn Khánh, Vạn Long và Vạn Phước của huyện Vạn Ninh cũ, lấy tên cánh đồng Tu Bông nổi tiếng. Diện tích 99,6 km², dân số 29.751 người.
Tổng quan
“Mưa Đồng Cọ, gió Tu Bông” — câu ví của người bắc Khánh Hòa nói về một vùng thung lũng lộng gió. Năm 2025, cái tên dân gian ấy trở thành tên chính thức của xã Tu Bông, gồm ba xã cũ Vạn Khánh, Vạn Long và Vạn Phước của huyện Vạn Ninh.
Theo phiếu sắp xếp, xã rộng 99,6 km², dân số 29.751 người, mật độ khoảng 299 người/km²; trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Vạn Long cũ (thôn Long Hòa). Xã nằm giữa núi và vịnh Vân Phong, có ga Tu Bông trên đường sắt Bắc – Nam, và là quê hương của Hòa thượng Thích Quảng Đức.
Tên gọi và ý nghĩa
Nguồn gốc: Tu Bông không phải tên xã cũ nào mà là tên một địa danh lịch sử. Báo VOV (23/4/2025) dẫn đề án của tỉnh: “Tu Bông là một địa danh nổi tiếng, là một cánh đồng tại phía Bắc tỉnh Khánh Hòa”. Phương án ngày 16/4/2025 từng gọi đơn vị này là “Vạn Ninh 1”; sau góp ý, tỉnh đổi sang tên Tu Bông.
Tên cổ: tên đã có từ thời Pháp thuộc hoặc sớm hơn. Nhà nghiên cứu Étienne Aymonier (1886) tả thung lũng Tu Bông rộng chừng 5–6 km, có khoảng 50–60 nóc nhà và hai chợ nhỏ.
Nghĩa — hai giả thuyết, chưa thống nhất:
- Giả thuyết phổ biến cho rằng tên gốc là Tụ Phong (聚風, “nơi gió tụ”) — hợp với đặc điểm vùng này nhiều gió, nhất là từ cuối tháng 9 âm lịch tới hết mùa xuân; “Tụ Phong” đọc trại thành “Tu Bông”.
- Sử gia Tạ Chí Đại Trường cho rằng tên bắt nguồn từ địa danh Tu Hà (修蝦) ghi trong Đại Nam thực lục: chữ 蝦 bị đọc nhầm thành chữ “hoa”, rồi “hoa” được nói theo tiếng Việt là “bông”, thành Tu Bông.
Âm “bông” không có chữ Hán Việt tương ứng thông dụng — đây là từ thuần Việt — nên cả tên là dạng lai giữa yếu tố Hán Việt và thuần Việt; không nên gán một chữ Hán cố định.
Tên các xã cũ: ba tên Vạn Khánh, Vạn Long, Vạn Phước theo khuôn chữ “Vạn” đặt cho các xã huyện Vạn Ninh sau 1975. Trên cả nước không có xã phường nào khác tên Tu Bông.
Địa lý
Xã nằm ở phía bắc vùng Vạn Ninh cũ. Theo mô tả ranh giới hiện hành: phía bắc giáp tỉnh Đắk Lắk, phía nam giáp xã Vạn Thắng, phía đông giáp xã Đại Lãnh; phía nam – đông nam là bờ vịnh Vân Phong.
Địa hình là một thung lũng ven biển kẹp giữa các dãy núi phía nam dãy Đèo Cả – Vọng Phu và mặt vịnh. Gió thổi mạnh theo mùa qua thung lũng — chính đặc điểm sinh ra câu “gió Tu Bông”. Trên địa bàn có hồ Hoa Sơn — hồ chứa nước nằm giữa vùng đồi phía trong. Bờ vịnh có các thôn ven biển như Hải Triều, Tân Phước nằm trong danh sách vũng, bãi ven vịnh Vân Phong.
Khí hậu nhiệt đới gió mùa ven biển; mùa mưa tập trung cuối năm, mùa khô gió nhiều.
Lịch sử
Năm 1653 vùng đất thuộc huyện Quảng Phước, phủ Thái Khang; năm 1690 thuộc phủ Bình Khang. Thời Nguyễn, Tu Bông nằm trong tổng Phước Tường Ngoại của huyện Quảng Phước (từ khoảng 1930–1931 đổi thành huyện Vạn Ninh).
- 1946 — tổng Phước Tường Ngoại được tổ chức thành hai xã Liên Hưng và Liên Hiệp.
- 1949 — lập khu kháng chiến Phước Tường Ngoại, bao gồm vùng Tu Bông.
- 1951 — tái lập “Nha Bang tá Tu Bông” quản lý 13 làng của tổng Phước Tường Ngoại.
- 1953 — lập khu hành chánh Tu Bông thuộc quận Vạn Ninh.
- 1979 — huyện Vạn Ninh tái lập, có các xã Vạn Khánh, Vạn Long, Vạn Phước.
- 30/9/1981 — chia xã Vạn Phước thành Vạn Phước và Vạn Thọ.
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ ba xã Vạn Khánh, Vạn Long, Vạn Phước thành xã Tu Bông, hoạt động từ 1/7/2025.
Sau sáp nhập xã có 14 thôn; tháng 6/2026 thôn Tân Phước Đông nhập vào Tân Phước Bắc, còn 13 thôn: Hải Triều, Hội Khánh, Hội Khánh Đông, Lâm Điền, Long Hòa, Lộc Thọ, Nhơn Khánh, Ninh Thọ, Tân Phước Bắc, Tân Phước Nam, Tân Phước Tây, Tân Phước Trung, Tiên Ninh.
Dân cư – xã hội
Cư dân chủ yếu là người Kinh, sống thành các làng nông nghiệp trong thung lũng và các làng chài ven vịnh. Tên thôn như Hội Khánh, Nhơn Khánh, Lộc Thọ, Tiên Ninh là tên làng cũ được giữ lại qua nhiều lần sắp xếp.
Đời sống tín ngưỡng gồm đình làng, chùa và lăng thờ cá Ông ở làng biển, theo tục thờ cá Ông của cư dân ven biển miền Trung. Vùng này có truyền thống Phật giáo: Hòa thượng Thích Quảng Đức xuất gia từ năm bảy tuổi. Xã có trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trạm y tế ở các cụm dân cư cũ; địa chỉ mới ghi “xã Tu Bông, tỉnh Khánh Hòa”.
Kinh tế
Cánh đồng Tu Bông là vùng lúa của bắc Khánh Hòa; hồ Hoa Sơn và các công trình thủy lợi giữ nước cho mùa khô lắm gió. Ven vịnh Vân Phong, cư dân đánh bắt và nuôi trồng thủy sản; vùng vịnh kín gió thuận lợi cho nuôi lồng bè. Vùng đồi trồng rừng, cây ăn quả, chăn nuôi.
Vị trí bên bờ bắc vịnh Vân Phong đặt xã trong vùng quy hoạch của Khu kinh tế Vân Phong; đường cao tốc Vân Phong – Nha Trang và đường sắt Bắc – Nam là các trục giao thông chính của vùng.
Văn hóa – nhân vật
Hòa thượng Thích Quảng Đức (tên thật Lâm Văn Tức, 1897–1963) sinh tại làng Hội Khánh, xã Vạn Khánh — nay thuộc xã Tu Bông. Ông xuất gia năm bảy tuổi theo cậu ruột là Hòa thượng Thích Hoằng Thâm, pháp danh Thị Thủy, pháp hiệu Quảng Đức; ngày 11/6/1963 ông tự thiêu tại Sài Gòn để phản đối chính sách đàn áp Phật giáo của chính quyền Ngô Đình Diệm, trở thành biểu tượng được thế giới biết đến. Thôn Hội Khánh và Hội Khánh Đông vẫn mang tên làng quê của ông.
Câu “mưa Đồng Cọ, gió Tu Bông” cùng sách Xứ Trầm Hương của Quách Tấn là những tư liệu văn hóa thường được dẫn khi nói về vùng đất này. Ẩm thực mang sắc thái làng biển: hải sản vịnh Vân Phong, cá khô, nước mắm.
Giao thông
Đường sắt Bắc – Nam qua vùng Vạn Ninh cũ có ga Tu Bông, cùng với ga Đại Lãnh và ga Giã; tuyến cao tốc Vân Phong – Nha Trang đi qua vùng Vạn Ninh cũ.
Bản đồ Xã Tu Bông
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Tu Bông được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Vạn Khánh | Huyện Vạn Ninh | Tỉnh Khánh Hòa | toàn bộ |
| Xã Vạn Long | Huyện Vạn Ninh | Tỉnh Khánh Hòa | toàn bộ |
| Xã Vạn Phước | Huyện Vạn Ninh | Tỉnh Khánh Hòa | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Tu Bông gồm những xã cũ nào?
Ba xã Vạn Khánh, Vạn Long và Vạn Phước của huyện Vạn Ninh cũ, theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15.
Tên Tu Bông có nghĩa là gì?
Là tên cánh đồng, thung lũng cổ ở bắc Khánh Hòa. Có hai giả thuyết: đọc trại từ Tụ Phong (聚風, nơi gió tụ) hoặc từ Tu Hà (修蝦) trong Đại Nam thực lục; chưa thống nhất.
Thích Quảng Đức quê ở đâu?
Làng Hội Khánh, xã Vạn Khánh, huyện Vạn Ninh cũ — nay thuộc xã Tu Bông, tỉnh Khánh Hòa.
Trụ sở xã Tu Bông đặt ở đâu?
Tại trụ sở UBND xã Vạn Long cũ, thôn Long Hòa.
“Mưa Đồng Cọ, gió Tu Bông” nghĩa là gì?
Câu ví dân gian nói về đặc điểm thời tiết: thung lũng Tu Bông nổi tiếng nhiều gió, nhất là từ cuối tháng 9 âm lịch đến hết mùa xuân.
Cùng Huyện Vạn Ninh trước đây
- Xã Đại Lãnh 25.644
- Xã Vạn Hưng 18.883
- Xã Vạn Ninh 54.202
- Xã Vạn Thắng 31.625
← Toàn bộ 65 xã, phường của Khánh Hòa Tra tên xã cũ → mới