Đặc khu Vân Đồn

Tổng quan

Đặc khu Vân Đồn là đơn vị cấp xã có quy mô lớn nhất của Quảng Ninh nếu tính cả vùng biển: tổng diện tích tự nhiên theo cổng thông tin đặc khu là 2.171,33 km², trong đó phần đất nổi 583,92 km² và vùng biển 1.587,41 km². Dân số theo số liệu sắp xếp là 53.904 người, mật độ khoảng 92 người/km² trên đất nổi. Trụ sở đặc khu đặt tại khu trụ sở Huyện ủy, HĐND, UBND huyện Vân Đồn cũ ở Cái Rồng, trên đảo Cái Bầu.

Đặc khu được hình thành nguyên trạng từ huyện Vân Đồn cũ — thị trấn Cái Rồng và 11 xã Bản Sen, Bình Dân, Đài Xuyên, Đoàn Kết, Đông Xá, Hạ Long, Minh Châu, Ngọc Vừng, Quan Lạn, Thắng Lợi, Vạn Yên. Sau sắp xếp, địa bàn được tổ chức thành 72 thôn, khu.

Vân Đồn có ba lớp nhận diện chồng lên nhau: lịch sử — thương cảng Vân Đồn lập năm 1149 và trận Vân Đồn năm 1288; tự nhiên — quần đảo Cái Bầu và Vân Hải với Vườn quốc gia Bái Tử Long; phát triển — Khu kinh tế Vân Đồn (thành lập năm 2007), Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn và cao tốc nối Hạ Long. Từ 1/9/2026, đặc khu thuộc Thành phố Quảng Ninh trực thuộc trung ương.

Đặc khu theo Luật 72/2025/QH15

Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 (hiệu lực 1/7/2025) chỉ còn hai cấp hành chính: tỉnh và xã. Ở cấp xã có ba loại: xã (nông thôn), phường (đô thị) và đặc khu — loại dành cho một số hải đảo có vị trí đặc thù về kinh tế, quốc phòng. Đặc khu ngang cấp với xã, phường, trực thuộc cấp tỉnh; nó không phải là “đặc khu hành chính – kinh tế” với cơ chế riêng từng được dự thảo những năm trước. Vân Đồn có hơn 1.000 dân nên tổ chức đủ Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân đặc khu. Quảng Ninh có hai đặc khu: Vân Đồn và Cô Tô.

Tên gọi và ý nghĩa

Đặc khu kế thừa tên huyện Vân Đồn, tên lịch sử của vùng biển đảo này. Đáng chú ý, cái tên “huyện Vân Đồn” chỉ mới có từ năm 1994: trước đó huyện mang tên Cẩm Phả (lập năm 1948). Khi tách quần đảo Cô Tô thành huyện riêng ngày 23/3/1994, Chính phủ đổi tên huyện Cẩm Phả thành Vân Đồn — tức là khôi phục một địa danh từ thời Lý – Trần, đồng thời tránh trùng với thị xã Cẩm Phả trên đất liền.

Chữ Hán và nghĩa

Trong sử cũ, Vân Đồn viết là 雲屯. Vân 雲 là mây. Đồn 屯 có nghĩa gốc là tụ lại, đóng giữ; từ đó chỉ nơi quân đóng (đồn trại), cũng chỉ làng xóm nhỏ. Ghép lại có thể hiểu là “đồn mây” hoặc “nơi mây tụ”. Theo cổng thông tin đặc khu, tên bắt nguồn từ núi Vân ở khu vực Quan Lạn — ngọn núi thường có mây phủ; một số tài liệu chép thời Tiền Lê đã có “đồn Vân” trấn giữ vùng biển Đông Bắc. Hai cách hiểu này bổ sung nhau: tên núi đặt cho đồn, rồi tên đồn thành tên trang, tên cảng.

Lịch sử tên

Năm 1149, Đại Việt sử ký toàn thư chép việc vua Lý Anh Tông lập trang Vân Đồn cho thuyền buôn nước ngoài vào trú, buôn bán. Từ đó “Vân Đồn” là tên một thương cảng, một vùng hải đảo qua các triều Lý, Trần, Lê. Song song, quần đảo còn có các tên dân gian: Cái Bầu (tên cũ Kế Bào), Vân Hải, Cảnh Cước (Quan Lạn)…

Theo dữ liệu hành chính sau 1/7/2025, chỉ có một đơn vị cấp xã tên Vân Đồn. Cần phân biệt với tên huyện Cẩm Phả cũ (1948–1994, chính là Vân Đồn ngày nay) và thành phố Cẩm Phả trên đất liền.

Địa lý

Vân Đồn nằm ở phía đông nam vùng Quảng Ninh, ngoài khơi bờ biển Cẩm Phả – Tiên Yên. Theo cổng thông tin đặc khu, phía đông giáp đặc khu Cô Tô, phía tây giáp các phường Cửa Ông và Mông Dương, phía bắc giáp xã Điền Xá, phía nam là vịnh Bắc Bộ.

Đặc khu gồm hơn 600 đảo lớn nhỏ thuộc hai cụm:

• Quần đảo Cái Bầu — đảo Cái Bầu là đảo lớn nhất, đông dân nhất (diện tích tự nhiên khoảng 17.212 ha), nơi có trung tâm hành chính Cái Rồng và các xã Đoàn Kết, Bình Dân, Đài Xuyên, Vạn Yên, Hạ Long, Đông Xá. Núi Vạn Hoa trên đảo cao 397 m.
• Quần đảo Vân Hải ở phía ngoài — Trà Bản, Ba Mùn, Cảnh Cước (Quan Lạn), Ngọc Vừng, Thẻ Vàng, Đống Chén… với các xã Quan Lạn, Minh Châu, Ngọc Vừng, Bản Sen, Thắng Lợi. Núi Nàng Tiên trên đảo Trà Bản cao 450 m.

Phần lớn đảo là đá vôi và đồi thấp, rừng chiếm tỷ lệ lớn diện tích đất đảo; ven các đảo phía ngoài có những bãi cát trắng dài. Khí hậu nhiệt đới gió mùa hải dương, mùa đông lạnh có gió mùa đông bắc, mùa hè chịu ảnh hưởng bão.

Lịch sử

Thương cảng và chiến trận

Năm 1149, vua Lý Anh Tông lập trang Vân Đồn — được coi là thương cảng quốc tế đầu tiên của Đại Việt. Thương cảng hoạt động qua các triều Lý, Trần, Lê sơ, gồm nhiều bến dọc các lạch giữa các đảo, rồi suy tàn dần từ thời Mạc. Năm 2023, Quần thể di tích Thương cảng Vân Đồn được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.

Năm 1288, trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ ba, Phó tướng Trần Khánh Dư chỉ huy quân dân đánh tan đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ trên vùng biển Vân Đồn (sông Mang, Quan Lạn); mất lương thực, quân Nguyên lâm vào thế khó, góp phần vào chiến thắng Bạch Đằng cùng năm. Khảo cổ học còn ghi nhận hang Soi Nhụ (di chỉ thời đồ đá mới), di tích Phật giáo thời Trần ở đảo Cống Đông.

Thời cận – hiện đại

Thời Pháp thuộc, mỏ than Kế Bào trên đảo Cái Bầu được khai thác. Ngày 27/9/1945 chính quyền cách mạng ở châu Cẩm Phả được thành lập. Ngày 18/11/1947 lập xã Vân Hải (gồm Ngọc Vừng, Quan Lạn, Bản Sen, Minh Châu); ngày 26/12/1948 lập huyện Cẩm Phả gồm 12 xã. Năm 1957, xã Vân Hải được chia thành bốn xã. Ngày 16/7/1964, hai xã Cô Tô và Thanh Lân nhập vào huyện. Ngày 10/9/1981 lập thị trấn Cái Rồng.

Ngày 23/3/1994, Chính phủ tách Cô Tô thành huyện riêng và đổi tên huyện Cẩm Phả thành huyện Vân Đồn. Ngày 26/7/2007, Quyết định 120/2007/QĐ-TTg thành lập Khu kinh tế Vân Đồn. Huyện được phong danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2000; quân và dân xã Ngọc Vừng, xã Đoàn Kết và Ban Công an xã Minh Châu cũng được phong danh hiệu này. Năm 2021 huyện đạt chuẩn nông thôn mới.

Khoản 52 Điều 1 Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ diện tích, dân số thị trấn Cái Rồng và 11 xã thành đặc khu Vân Đồn; chính quyền đặc khu hoạt động từ 1/7/2025. Ngày 1/9/2026, đặc khu thuộc Thành phố Quảng Ninh theo Nghị quyết 36/2026/QH16.

Dân cư – xã hội

Theo cổng thông tin đặc khu, Vân Đồn có khoảng 53.900 người thuộc 17 thành phần dân tộc; người Kinh chiếm đa số, cùng các cộng đồng như Sán Dìu, Dao, Tày, Hoa. Dân cư tập trung đông nhất ở Cái Rồng và dọc trục đường trên đảo Cái Bầu; các xã đảo ngoài Vân Hải dân ít hơn, sống thành làng chài.

Năm 2019, dân số huyện là 46.616 người; mức tăng tới năm 2025 phản ánh dòng người đến làm việc ở khu kinh tế, sân bay, các dự án du lịch. Mạng lưới trường học, trạm y tế trải trên các đảo có dân; với đảo xa, đi lại bằng tàu là điều kiện quyết định khả năng tiếp cận dịch vụ.

Kinh tế

Kinh tế Vân Đồn dựa trên biển và đang chuyển mạnh sang dịch vụ:

• Thủy sản: theo cổng thông tin đặc khu có khoảng 1.350 tàu cá; diện tích nuôi trồng năm 2025 đạt 3.942 ha, trong đó đã giao 1.786 ha mặt biển cho doanh nghiệp và hộ nuôi. Sản vật quen thuộc: tôm he, mực, sá sùng, cua, ghẹ, ngọc trai, bào ngư.
• Nông nghiệp: đất nông nghiệp ít; nổi bật là vùng cam Vạn Yên, Bản Sen và đào Hạ Long (xã Hạ Long cũ); 51 sản phẩm OCOP được xếp hạng sao.
• Khai khoáng, tiểu thủ công nghiệp: mỏ than Kế Bào, cát trắng Vân Hải; đóng tàu thuyền, mộc, vật liệu xây dựng, chế biến hải sản.
• Khu kinh tế và đầu tư: từ năm 2020, đặc khu thu hút gần 39.000 tỷ đồng vốn ngoài ngân sách với 59 dự án; khoảng 300 doanh nghiệp và 140 hợp tác xã đang hoạt động.

Văn hóa – di tích

Theo cổng thông tin đặc khu, trên địa bàn có 48 di tích lịch sử – văn hóa – danh thắng, gồm 1 di tích quốc gia đặc biệt (Quần thể Thương cảng Vân Đồn, trong đó có đền Cặp Tiên), 3 di tích quốc gia (cụm Đình – Chùa – Miếu – Nghè Quan Lạn; địa điểm lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đảo Ngọc Vừng; di chỉ Ba Vũng), 6 di tích cấp tỉnh và 38 di tích kiểm kê.

Cụm di tích Quan Lạn được xếp hạng cấp quốc gia năm 1990; đình Quan Lạn là ngôi đình gỗ lớn của vùng biển Đông Bắc. Lễ hội truyền thống Vân Đồn với hội chèo bơi Quan Lạn tổ chức hằng năm quanh ngày 18 tháng 6 âm lịch, gợi nhớ chiến thắng Vân Đồn năm 1288. Ngoài ra còn lễ hội đền Cặp Tiên, lễ giỗ vua Lý Anh Tông, lễ tế đình – miếu Ngọc Vừng, lễ cầu ngư; người Sán Dìu có lễ hội Đại Phan mang bản sắc riêng. Gần đây có thêm lễ hội Cam, lễ hội Hoa Đào để quảng bá nông sản.

Du lịch

Du lịch Vân Đồn kết hợp biển đảo, sinh thái và di tích:

• Bãi biển: Sơn Hào, Quan Lạn, Minh Châu, Ngọc Vừng, Phương Đông — nhiều bãi cát trắng dài, nước trong trên các đảo Vân Hải.
• Vườn quốc gia Bái Tử Long: thành lập năm 2001 trên cơ sở khu bảo tồn Ba Mùn, gồm đảo đá vôi, rừng nguyên sinh, rạn san hô, thảm cỏ biển; là Vườn Di sản ASEAN.
• Di tích: bến cổ thương cảng Vân Đồn, cụm di tích Quan Lạn, hang Soi Nhụ, địa điểm lưu niệm Bác Hồ ở Ngọc Vừng.
• Cảnh quan vịnh: hòn Đũa, hòn Thiên Nga và hệ thống đảo đá trong vịnh Bái Tử Long.

Cổng thông tin đặc khu thống kê 236 cơ sở lưu trú với khoảng 3.250 phòng. Mùa đẹp nhất để ra các đảo ngoài là cuối xuân đến đầu thu, khi biển lặng.

Giao thông

• Đường bộ: hệ thống cầu Vân Đồn (hoàn thành cầu đầu tiên năm 2005) nối đảo Cái Bầu với đất liền ở phía Cửa Ông; cao tốc Hạ Long – Vân Đồn nối với mạng cao tốc Hà Nội – Hải Phòng – Hạ Long và tiếp tục đi Móng Cái; tỉnh lộ 334 chạy dọc đảo Cái Bầu.
• Hàng không: Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn — chuyến bay hiệu chuẩn đầu tiên hạ cánh ngày 11/7/2018, khai thác thương mại từ cuối năm 2018.
• Đường thủy: cảng Cái Rồng, cảng Vạn Hoa, cảng Ao Tiên là đầu mối tàu khách ra Quan Lạn, Minh Châu, Ngọc Vừng và Cô Tô. Giữa các đảo, tàu thuyền vẫn là phương tiện chính.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: …, đặc khu Vân Đồn, Thành phố Quảng Ninh — không còn “xã Quan Lạn, huyện Vân Đồn” hay “thị trấn Cái Rồng”. Tên các xã cũ vẫn dùng như tên thôn, khu hoặc địa danh. Thủ tục hành chính giải quyết tại Trung tâm phục vụ hành chính công của đặc khu ở Cái Rồng; người dân các đảo xa có thể dùng dịch vụ công trực tuyến.

Bản đồ Đặc khu Vân Đồn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở đặc khu. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Đặc khu Vân Đồn được lập từ 12 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội: