Phường Móng Cái 1

Tổng quan

Phường Móng Cái 1 là phường đông dân nhất trong ba phường mang tên Móng Cái, nằm ở góc đông bắc của Thành phố Quảng Ninh. Đây là phần lõi của đô thị cửa khẩu Móng Cái trước năm 2025: khu phố cũ quanh chợ trung tâm, khu đô thị mới Hải Hòa, cửa khẩu quốc tế Bắc Luân bên sông Ka Long, và toàn bộ dải bờ biển Trà Cổ – Bình Ngọc chạy tới mũi Sa Vĩ. Trụ sở phường đặt tại trụ sở Thành ủy, HĐND, UBND thành phố Móng Cái cũ.

Theo số liệu sắp xếp, phường rộng 82,47 km² và có 46.588 người, mật độ khoảng 565 người/km². Mật độ trung bình này che đi sự chênh lệch lớn bên trong: khu phố cổ Trần Phú rất đông, trong khi vùng bãi triều, rừng ngập mặn và đồng ruộng phía Hải Xuân, Bình Ngọc thưa người hơn.

Ba đặc điểm nhận diện của phường là: cửa ngõ giao thương đường bộ chủ yếu giữa Quảng Ninh và Đông Hưng (Quảng Tây, Trung Quốc); bãi biển Trà Cổ dài khoảng 17 km cùng đình Trà Cổ, di tích quốc gia đặc biệt; và mũi Sa Vĩ, điểm khởi đầu đường bờ biển hình chữ S.

Thời điểm phường ra đời (1/7/2025), Quảng Ninh còn là tỉnh. Từ ngày 1/9/2026, theo Nghị quyết 36/2026/QH16 ngày 24/8/2026 của Quốc hội, tỉnh được tổ chức thành Thành phố Quảng Ninh trực thuộc trung ương; Móng Cái 1 là một phường của thành phố này.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên phường kế thừa tên đô thị Móng Cái, vốn là tên thị trấn, thị xã rồi thành phố đã giải thể cùng cấp huyện ngày 1/7/2025. Khác hầu hết đơn vị mới của Quảng Ninh mang tên một xã cũ hay một địa danh lịch sử, ba phường trung tâm của Móng Cái được đặt cùng một tên và phân biệt bằng số thứ tự 1, 2, 3.

Vì sao có số

Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 chỉ ghi tên gọi mới, không giải thích cách đánh số; các tài liệu báo chí đã tra cũng không nêu lý do chính thức. Có thể nhận thấy từ chính dữ kiện: số 1 dành cho phường giữ trụ sở cơ quan thành phố cũ và khu phố cổ, số 2 và 3 lần lượt là các phường nằm xa dần về phía tây (theo tọa độ trụ sở). Cách đặt này giữ được tên Móng Cái — tên đã gắn với cửa khẩu, chợ biên và các thương hiệu sản phẩm suốt hơn một thế kỷ — trên địa chỉ hành chính sau khi cấp thành phố Móng Cái không còn.

Nguồn gốc chữ Móng Cái

Móng Cái không phải tên Hán Việt. Theo cách giải thích được Wikipedia tiếng Việt dẫn, tên bắt nguồn từ âm Quảng Đông mong gâi của hai chữ 硭街 (Hán Việt đọc là Mang Nhai). Chữ nhai 街 nghĩa là phố, đường phố có hàng quán. Chữ mang được cho là ghi âm từ mường trong tiếng Tày – Nùng, chỉ một vùng cư trú; ghép lại, Mang Nhai được hiểu là "phố của vùng mường". Trong tiếng Trung hiện đại, Móng Cái thường viết 芒街 (Mangjie). Người Việt đọc lại theo âm Quảng Đông nên thành Móng Cái — một dấu vết của thời phố chợ biên giới đông thương nhân nói tiếng Quảng.

Giải thích trên là cách hiểu phổ biến, chưa có văn bản cổ nào xác nhận dứt khoát; vì vậy chữ Hán của tên chỉ nên xem là cách ghi âm, không suy ra nghĩa đẹp kiểu Hán Việt như các tên Hải, Ninh, Vĩnh trong vùng.

Những tên đã nhập vào phường

Năm tên cũ biến mất khỏi địa chỉ: Trần Phú (tên nhà cách mạng, đặt năm 1998), Hải Hòa, Hải Xuân, Bình Ngọc và Trà Cổ. Riêng Trà Cổ vẫn sống trong tên bãi biển, tên đình và tên làng. Lưu ý: Quảng Ninh hiện có xã Hải Hòa ở vùng Cẩm Phả cũ — không liên quan đến phường Hải Hòa cũ của Móng Cái nay thuộc phường Móng Cái 1.

Địa lý

Phường chiếm dải đất thấp ở cực đông của vùng Móng Cái. Phía bắc là sông Ka Long (phía Trung Quốc gọi là Bắc Luân), đồng thời là đường biên giới; phía đông và nam là vịnh Bắc Bộ; phía tây là phường Móng Cái 2. Ngoài khơi phía tây nam là xã đảo Vĩnh Thực.

Địa hình gồm ba dạng chính. Khu đô thị cũ nằm trên vùng đất bồi ven sông Ka Long. Bán đảo Trà Cổ là một doi cát dài, mặt biển phẳng, độ dốc nhỏ, bãi cát mịn trải khoảng 17 km từ mũi Sa Vĩ tới khu vực Núi Ngọc. Giữa hai phần là đồng ruộng, ao đầm nuôi trồng thủy sản và rừng ngập mặn ven cửa sông của Hải Xuân, Bình Ngọc.

Mũi Sa Vĩ (chữ Hán 沙尾, nghĩa là "đuôi cát") là điểm cực đông bắc của phần đất liền Việt Nam, nơi sông Ka Long đổ ra biển. Khí hậu thuộc kiểu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh; vùng Móng Cái mưa nhiều (lượng mưa trung bình năm khoảng 2.660 mm), mùa hè thường chịu bão từ biển Đông, mùa đông có gió mùa đông bắc tràn qua trực tiếp.

Lịch sử

Đầu thế kỷ XIX, vùng Móng Cái thuộc các tổng Vạn Ninh, Bát Tràng và một phần tổng Hà Môn của châu Vạn Ninh, phủ Hải Đông, trấn An Quảng. Năm 1906 người Pháp lập tỉnh Hải Ninh, đặt tỉnh lỵ tại Móng Cái. Giai đoạn 1947–1954, Móng Cái là thủ phủ của "Xứ Nùng tự trị" do Pháp dựng lên; vùng này được giải phóng hoàn toàn ngày 2/8/1954.

Sau năm 1955 Móng Cái là thị xã của tỉnh Hải Ninh; năm 1963 Hải Ninh hợp nhất với khu Hồng Quảng thành tỉnh Quảng Ninh. Năm 1964 thị xã chuyển thành thị trấn thuộc huyện Móng Cái; năm 1979 huyện đổi tên thành huyện Hải Ninh. Ngày 20/7/1998, Nghị định 52/1998/NĐ-CP tái lập thị xã Móng Cái trên toàn bộ huyện Hải Ninh; cùng lúc thị trấn Móng Cái cũ được chia thành các phường Ka Long, Trần Phú (97,2 ha, 6.147 người) và Hòa Lạc, xã Trà Cổ thành phường Trà Cổ.

Các mốc tiếp theo: năm 2007 lập phường Hải Hòa; năm 2008 thành lập thành phố Móng Cái (Nghị định 03/NĐ-CP); năm 2010 xã Bình Ngọc thành phường; năm 2018 Móng Cái được công nhận đô thị loại II; từ 1/11/2024, theo Nghị quyết 1199/NQ-UBTVQH15, phường Hòa Lạc nhập vào phường Trần Phú.

Ngày 16/6/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15, sắp xếp toàn bộ diện tích, dân số của các phường Trần Phú, Hải Hòa, Bình Ngọc, Trà Cổ và xã Hải Xuân thành phường Móng Cái 1. Chính quyền phường mới hoạt động từ 1/7/2025, cùng ngày cấp huyện chấm dứt trên cả nước.

Dân cư – xã hội

Với 46.588 người, Móng Cái 1 chiếm gần một nửa dân số ba phường Móng Cái cộng lại. Dân cư tập trung dày ở khu phố cũ Trần Phú – Hải Hòa, nơi phần lớn hộ sống bằng buôn bán, dịch vụ, vận tải và làm công tại cửa khẩu. Vùng Trà Cổ, Bình Ngọc, Hải Xuân có các làng ven biển lâu đời làm nông nghiệp, đánh bắt và chế biến hải sản, nay chuyển dần sang dịch vụ du lịch.

Làng Trà Cổ theo truyền thống địa phương do người từ vùng Đồ Sơn (Hải Phòng) ra lập ấp từ thế kỷ XV; ngôn ngữ, tục thờ thành hoàng và lễ hội của làng vẫn mang dấu ấn cư dân đồng bằng ven biển. Ngoài người Kinh là đa số, khu đô thị có người Hoa, người Tày, Nùng và cư dân từ nhiều tỉnh đến làm ăn. Phường có cả đình, chùa và nhà thờ Công giáo (nhà thờ Trà Cổ), phản ánh lớp cư dân đa dạng.

Là trung tâm cũ của thành phố Móng Cái, địa bàn phường tập trung nhiều cơ sở giáo dục các cấp, cơ sở y tế và các cơ quan quản lý cửa khẩu (hải quan, biên phòng, kiểm dịch).

Kinh tế

Kinh tế phường xoay quanh cửa khẩu. Cửa khẩu Bắc Luân I (cầu Bắc Luân I) và Bắc Luân II đều nằm trên địa bàn; riêng tháng 8/2025, theo cổng thông tin Móng Cái, có khoảng 667 nghìn lượt người xuất nhập cảnh qua hai cửa khẩu này. Hoạt động đi kèm gồm kho bãi, đại lý hải quan, vận tải hàng hóa, đổi tiền, khách sạn và hệ thống chợ — chợ trung tâm Móng Cái từ lâu là nơi bán buôn hàng tiêu dùng, nông sản và hàng biên mậu.

Báo Quảng Ninh cho biết phường có trên 500 doanh nghiệp và gần 2.000 hộ kinh doanh. Du lịch là trụ cột thứ hai: bãi biển Trà Cổ, mũi Sa Vĩ và khu nghỉ dưỡng Trà Cổ – Bình Ngọc thu hút khách nội địa lẫn khách Trung Quốc sang theo đường bộ. Cụm công nghiệp Lục Lầm phục vụ chế biến và kho vận.

Nông nghiệp và thủy sản còn ở Hải Xuân, Bình Ngọc, Trà Cổ: lúa, rau màu, nuôi tôm, ngao, đánh bắt gần bờ và làm nước mắm. Nước mắm Móng Cái, trong đó có cơ sở được đưa vào tuyến tham quan du lịch, là sản phẩm quen thuộc của vùng bãi ngang này.

Văn hóa – di tích

Đình Trà Cổ là di tích nổi bật nhất, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Đình gỗ lớn, mái cong, nhiều mảng chạm khắc, thờ thành hoàng và các vị tiền nhân lập làng. Lễ hội đình Trà Cổ mở vào đầu mùa hạ âm lịch, kéo dài nhiều ngày với tế lễ, rước, các trò thi tài và tục thi lợn — một trong những lễ hội làng biển lâu đời của vùng Đông Bắc.

Các di tích khác trên địa bàn gồm chùa Xuân Lan, chùa Nam Thọ, đình Bình Ngọc, đình Đông Thịnh, chùa Vạn Linh Khánh và nhà thờ Trà Cổ. Báo Quảng Ninh ghi phường có 25 di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh đã được kiểm kê. Tại mũi Sa Vĩ có tượng đài và cột mốc biên giới, là nơi khách thường ghé để đánh dấu điểm đầu đất nước.

Ẩm thực phường mang đặc trưng biển và giao thoa Việt – Hoa: các món hải sản tươi từ bãi ngang, bánh gật gù (bánh cuốn kiểu Móng Cái) chấm nước mắm, cùng các món của người Hoa trong khu phố chợ.

Giao thông

Quốc lộ 18 đi từ Hạ Long qua các xã Hải Hà, Đầm Hà cũ tới trung tâm Móng Cái và cửa khẩu Bắc Luân; đây cũng là điểm cuối của tuyến cao tốc Hải Phòng – Hạ Long – Vân Đồn – Móng Cái. Từ khu phố cũ có đường ra Trà Cổ, Sa Vĩ chạy dọc bán đảo. Bến Mũi Ngọc trên địa bàn phường là nơi xuất phát xuồng, phà sang xã đảo Vĩnh Thực.

Hành chính

Địa chỉ sau sắp xếp ghi: …, phường Móng Cái 1, Thành phố Quảng Ninh. Cư dân của năm đơn vị cũ (Trần Phú, Hải Hòa, Bình Ngọc, Trà Cổ, Hải Xuân) làm thủ tục tại trung tâm phục vụ hành chính công của phường; giấy tờ cũ mang tên các phường xã trước đây vẫn còn giá trị sử dụng theo quy định chuyển tiếp.

Bản đồ Phường Móng Cái 1

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Móng Cái 1 được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Móng Cái trước đây

• Phường Móng Cái 2 29.189
• Phường Móng Cái 3 22.565
• Xã Hải Ninh 10.427
• Xã Hải Sơn 4.567
• Xã Vĩnh Thực 5.407