Xã Hải Sơn

Tổng quan

Xã Hải Sơn là vùng núi phía bắc của khu vực Móng Cái cũ, nằm dọc đường biên giới Việt – Trung, cách trung tâm Móng Cái khoảng 35 km. Đây là một trong những xã thưa dân nhất Thành phố Quảng Ninh: 4.567 người trên 132,04 km², mật độ khoảng 35 người/km². Trụ sở xã đặt tại trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã Hải Sơn cũ, ở thôn Pò Hèn.

Hải Sơn được biết đến qua ba điều: Khu di tích lịch sử Pò Hèn, nơi ghi dấu trận chiến đấu bảo vệ biên giới tháng 2/1979; cộng đồng người Dao, Sán Chỉ chiếm đại đa số dân cư; và kinh tế rừng – quế – chè cùng chợ phiên biên giới Pò Hèn. Xã thuộc Thành phố Quảng Ninh từ 1/9/2026 (Nghị quyết 36/2026/QH16).

Tên gọi và ý nghĩa

Xã mới giữ tên xã Hải Sơn cũ — đơn vị lớn hơn và là nơi đặt trụ sở; tên Bắc Sơn của xã còn lại không còn trên địa chỉ.

Nghĩa Hán Việt

Hải 海 là biển, Sơn 山 là núi. Ghép lại, Hải Sơn nghĩa đen là "biển – núi". Đặt vào bối cảnh lịch sử, cách hiểu hợp lý hơn là "vùng núi của huyện Hải (Ninh)": Hải Sơn ra đời năm 1979, đúng năm huyện Móng Cái đổi tên thành huyện Hải Ninh, và nhiều xã khác của huyện cũng mang chữ Hải đứng đầu (Hải Yên, Hải Đông, Hải Xuân, Hải Tiến…). Trong dãy tên ấy, chữ Sơn đánh dấu đơn vị miền núi duy nhất.

Lịch sử tên

Trước 1979, vùng này gồm các xã mang tên địa phương: Pò Hèn, Thán Phún, Lục Phủ (còn ghi Lộc Phù) và Tràng Vinh. Pò Hèn, Thán Phún là những tên gốc ngôn ngữ dân tộc thiểu số vùng biên (phiên âm qua tiếng Tày – Nùng hoặc tiếng Hán địa phương); nghĩa của chúng chưa được tài liệu nào giải thích thống nhất nên không suy đoán ở đây. Năm 1979 bốn xã nhập lại thành thị trấn nông trường Hải Sơn; năm 1998 thị trấn lâm trường Hải Sơn trở thành xã Hải Sơn.

Bắc Sơn (北 bắc + 山 sơn, "núi phía bắc") là tên đặt năm 2003 khi tách phần phía bắc của Hải Sơn. Tên Hải Sơn hiện là duy nhất trong danh mục đơn vị cấp xã cả nước sau sắp xếp, còn Bắc Sơn là tên trùng với nhiều địa phương khác trong cả nước.

Địa lý

Xã nằm trên sườn dải núi biên giới phía bắc Móng Cái. Phía bắc giáp Trung Quốc; phía đông giáp phường Móng Cái 3; phía nam giáp xã Hải Ninh; phía tây giáp xã Quảng Đức. Địa hình đồi núi chia cắt, độ cao tăng dần về phía biên giới, xen các thung lũng hẹp nơi người dân làm ruộng và lập thôn.

Phần lớn diện tích là đất lâm nghiệp: rừng trồng keo, thông, quế xen rừng tự nhiên đầu nguồn. Các suối từ vùng núi chảy về phía nam, đổ ra các sông ngắn của vùng Móng Cái. Vùng biên ở đây có hệ thống cột mốc biên giới, trong đó cột mốc 1347 gần khu Pò Hèn thường được nhắc tới. Khí hậu mát hơn đồng bằng ven biển, mùa đông lạnh, có sương mù.

Lịch sử

Vùng núi Hải Sơn từ lâu là nơi cư trú của người Dao, Sán Chỉ, thuộc châu Vạn Ninh rồi tỉnh Hải Ninh thời Pháp. Năm 1979 các xã Pò Hèn, Thán Phún, Lục Phủ, Tràng Vinh của huyện Móng Cái hợp thành thị trấn nông trường Hải Sơn, gắn với tổ chức sản xuất nông – lâm trường của Nhà nước.

Ngày 17/2/1979, Đồn Công an vũ trang 209 (nay là Đồn Biên phòng Pò Hèn) chiến đấu trong cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc; nhiều cán bộ, chiến sĩ và người dân đã hy sinh. Đài tưởng niệm ở Pò Hèn khắc tên 86 liệt sĩ, trong đó 45 người thuộc Đồn 209. Ngày 20/9/2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Khu di tích lịch sử Pò Hèn là di tích quốc gia.

Nghị định 52/1998/NĐ-CP thành lập xã Hải Sơn từ thị trấn lâm trường Hải Sơn (14.924,2 ha, 680 nhân khẩu). Năm 2003, Nghị định 111/2003/NĐ-CP tách một phần Hải Sơn lập xã Bắc Sơn. Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ hai xã Bắc Sơn và Hải Sơn thành xã Hải Sơn, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Hải Sơn có ba dân tộc chính là Kinh, Dao và Sán Chỉ; theo Bộ Công Thương, ở xã Hải Sơn cũ người Dao và Sán Chỉ chiếm khoảng 86,8% dân số. Dân cư sống theo thôn trong các thung lũng, xen giữa vùng rừng; có thôn tập trung đông người cùng dòng họ, như xóm họ Đặng của người Dao được trang trí bích họa thành điểm tham quan.

Đồn Biên phòng Pò Hèn gắn bó với đời sống của xã: lực lượng biên phòng tham gia dạy chữ, hỗ trợ sản xuất, và nhiều thanh niên người Dao ở Hải Sơn, Bắc Sơn trưởng thành từ đơn vị này. Giáo dục và y tế theo mô hình xã miền núi: điểm trường ở thôn, trường bán trú cho học sinh xa, trạm y tế xã.

Kinh tế

Kinh tế dựa vào rừng: trồng và khai thác keo, thông, quế; trồng chè, cây ăn quả trên đồi; lúa nước và chăn nuôi trong thung lũng. Quế và chè là hai cây quen thuộc của cả dải vùng cao Móng Cái – Hải Hà.

Chợ phiên Pò Hèn họp theo phiên, là nơi người Dao, Sán Chỉ, Kinh mua bán nông sản, lâm sản và hàng tiêu dùng; chợ được ngành công thương xem là một kênh thúc đẩy giao thương vùng đồng bào dân tộc. Du lịch trải nghiệm — thăm di tích Pò Hèn, cột mốc biên giới, làng bích họa — đang được địa phương phát triển.

Văn hóa – di tích

Khu di tích lịch sử Pò Hèn (di tích quốc gia từ 2022) gồm đài tưởng niệm dựng trên nền doanh trại cũ của đồn, hình ba bàn tay nâng ngôi sao năm cánh, tượng trưng cho ba dân tộc Kinh – Dao – Sán Chỉ cùng giữ biên cương. Hằng năm vào dịp 17/2, các đoàn đến dâng hương tưởng niệm.

Người Dao ở Hải Sơn giữ lễ cấp sắc, trang phục thêu và tiếng nói riêng; người Sán Chỉ có lối hát giao duyên truyền thống. Đồi sim mọc dày trên các triền đồi biên giới, mùa hoa nở vào đầu hè, là cảnh quan quen thuộc với khách lên Pò Hèn.

Bản đồ Xã Hải Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hải Sơn được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Móng Cái trước đây

• Phường Móng Cái 1 46.588
• Phường Móng Cái 2 29.189
• Phường Móng Cái 3 22.565
• Xã Hải Ninh 10.427
• Xã Vĩnh Thực 5.407