Xã Gio Linh

Tổng quan

Xã Gio Linh là đơn vị kế thừa huyện lỵ của huyện Gio Linh cũ — vùng bờ nam sông Bến Hải trong thời chia cắt — thuộc tỉnh Quảng Trị. Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND huyện Gio Linh cũ. Xã đông dân nhất trong bốn đơn vị cấp xã của vùng Gio Linh: 31.738 người trên 96,7 km², mật độ khoảng 328 người/km².

Địa bàn có ba dấu mốc riêng: đình làng Hà Thượng — được xem là đình làng cổ nhất Quảng Trị; cao điểm Dốc Miếu bên Quốc lộ 1, một đầu của “hàng rào điện tử McNamara”; và khu vực xã Gio Quang cũ, nơi xây dựng sân bay Quảng Trị.

Các xã cùng vùng Gio Linh cũ là Cửa Việt, Bến Hải và Cồn Tiên.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: tên xã không lấy từ đơn vị nào trong bốn đơn vị hợp thành mà lấy lại tên huyện Gio Linh, đồng thời trùng tên thị trấn Gio Linh (lập năm 1994). Như trường hợp xã Vĩnh Linh ở bờ bắc, nơi từng là huyện lỵ được trao lại tên huyện.

Phân tích tên: Wikipedia tiếng Việt ghi “Gio Linh hay Do Linh”. Âm gio không có trong bảng âm Hán Việt (tra âm “gio”), nên dạng “Gio Linh” là cách đọc, cách viết đã Việt hóa; dạng “Do Linh” gần với lối đọc Hán Việt hơn. Chữ thứ hai Linh cùng âm với chữ “Linh” trong Vĩnh Linh và tên huyện xưa Minh Linh — thường hiểu là 靈 (thiêng). Các nguồn đã tra không ghi chữ Hán của chữ “Gio/Do”, nên ở đây không gán chữ hay nghĩa cho âm này.

Lịch sử tên: theo Wikipedia, vùng đất ba huyện Vĩnh Linh, Gio Linh, Cam Lộ ngày nay xưa thuộc huyện (châu) Minh Linh. Thời Pháp thuộc, Gio Linh là một trong sáu huyện của tỉnh Quảng Trị. Giai đoạn 1954–1975, phía Việt Nam Cộng hòa chia vùng này thành hai quận Gio Linh và Trung Lương. Năm 1977 Gio Linh nhập vào huyện Bến Hải; năm 1990 tái lập huyện Gio Linh; từ 1/7/2025 tên này chuyển thành tên xã.

Tên các làng, xã cũ: khu thị trấn có các làng cổ Hà Thượng, Lạc Tân, Lan Đình, Tân Lịch, Hà Trung. Sau 1945, đất thị trấn thuộc hai xã Linh Giang và Linh Phong; năm 1949 hai xã nhập thành Linh Châu; thời Việt Nam Cộng hòa gọi là Gio Lễ; sau 1976 chia thành Gio Châu và Gio Phong. Tên Phong Bình là tên ghép năm 2020 của Gio Phong và Gio Bình. Trùng tên: danh mục xã phường mới không có đơn vị nào khác tên Gio Linh.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Gio Linh giáp xã Bến Hải ở phía bắc; phường Đông Hà ở phía nam; xã Cửa Việt và Triệu Bình ở phía đông; xã Cồn Tiên và Hiếu Giang ở phía tây.

Địa hình gồm gò đồi thấp đất đỏ ở phía tây (vùng Dốc Miếu, Phong Bình) và đồng bằng, cồn cát ở phía đông hướng ra Cửa Việt. Phía nam địa bàn tiếp giáp vùng hạ lưu sông Hiếu – Thạch Hãn quanh Đông Hà. Khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa hè gió tây khô nóng, mùa mưa bão cuối năm.

Lịch sử

Thời chúa Nguyễn. Chợ Cầu ở làng Hà Thượng được lập năm 1667; 23 năm sau, năm 1690, dân làng dựng đình — đình Hà Thượng nay được giới nghiên cứu xem là cổ nhất Quảng Trị.

Vùng giới tuyến (1954–1975). Gio Linh nằm ngay bờ nam vùng phi quân sự. Dốc Miếu bên Quốc lộ 1 thuộc xã Gio Phong cũ: năm 1947 quân Pháp đã đóng đồn ở đây (gọi là Ba Dốc); sau 1954 nơi này được xây thành cứ điểm quân sự lớn nhất Gio Linh. Wikipedia mô tả Dốc Miếu là căn cứ của Mỹ gần vùng phi quân sự nhất, “con mắt thần” của hàng rào điện tử McNamara; cùng với Cồn Tiên (xã Gio An cũ) tạo thành hai đầu của hàng rào. Bài hát Bà mẹ Gio Linh của Phạm Duy (1948) làm tên Gio Linh quen thuộc từ thời kháng chiến chống Pháp.

Các mốc hành chính:

• 1977 — Gio Linh nhập vào huyện Bến Hải; 23/3/1990 tái lập huyện Gio Linh.
• 1/5/1992 — chia xã Gio An thành Gio An và Gio Bình.
• 1/8/1994 — thành lập thị trấn Gio Linh trên một phần diện tích, dân số các làng Hà Thượng, Lạc Tân, Lan Đình, Tân Lịch, Hà Trung.
• 1/1/2020 — Gio Phong và Gio Bình nhập thành xã Phong Bình.
• Năm 2024 (Nghị quyết 1281/NQ-UBTVQH15) — giải thể xã Gio Châu, địa bàn nhập vào xã Gio Quang và thị trấn Gio Linh.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ thị trấn Gio Linh, xã Gio Quang, xã Gio Mỹ, xã Phong Bình thành xã Gio Linh, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

31.738 người, chủ yếu người Kinh, sống ở khu trung tâm thị trấn cũ dọc Quốc lộ 1 và các làng nông nghiệp lâu đời. Nhiều làng như Hà Thượng có lịch sử từ thế kỷ XVII. Thời chiến, dân vùng này nhiều lần phải sơ tán; năm 1972 hàng vạn đồng bào Gio Linh, Cam Lộ sơ tán ra Khu Vĩnh Linh.

Là huyện lỵ cũ, khu trung tâm tập trung trường phổ thông, cơ sở y tế và các cơ quan cấp vùng của Gio Linh. Wikipedia ghi ông Nguyễn Đức Chính (sinh 1959), chính khách, là người gốc vùng này.

Kinh tế

Khu trung tâm là nơi buôn bán, dịch vụ của cả vùng Gio Linh, dọc Quốc lộ 1. Các làng xung quanh làm lúa, hoa màu trên đồng bằng, trồng hồ tiêu, cao su, rừng trồng trên gò đồi đất đỏ phía tây. Làng Lan Đình có nghề đan lát, có tên trong danh sách làng nghề Việt Nam trên Wikipedia.

Dự án lớn nhất trên địa bàn là sân bay Quảng Trị tại khu vực xã Gio Quang cũ, cách Đông Hà khoảng 7 km về phía bắc, khởi công năm 2024. Tuyến cao tốc Vạn Ninh – Cam Lộ cũng đi qua vùng Gio Linh cũ.

Văn hóa – di tích

Đình làng Hà Thượng dựng năm 1690, trên khu đất rộng hơn 8.000 m²; trước cổng đình là đất chợ Cầu xưa (lập 1667). Theo Wikipedia, xét về niên đại và kiến trúc – mỹ thuật, đình được xem là cổ nhất Quảng Trị và độc đáo bậc nhất miền Trung.

Dốc Miếu thuộc cụm di tích “Căn cứ Cồn Tiên – Dốc Miếu”: điểm cao ven Quốc lộ 1 từng là căn cứ pháo binh lớn của quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa, bắn sang bờ bắc sông Bến Hải. Ngày nay di tích là điểm dừng chân trên Quốc lộ 1 của các đoàn tham quan chiến trường xưa.

Các làng giữ nếp đình làng, nhà thờ họ, lễ cúng đình đầu xuân của làng Việt miền Trung.

Giao thông

Quốc lộ 1 chạy xuyên qua xã theo hướng bắc – nam, nối với Đông Hà ở phía nam và cầu Hiền Lương ở phía bắc. Đường sắt Thống Nhất đi qua vùng Gio Linh. Từ trung tâm có đường về phía đông ra Cửa Việt, phía tây lên Cồn Tiên và Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn. Sân bay Quảng Trị khi hoàn thành sẽ nằm trong địa giới xã.

Bản đồ Xã Gio Linh

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Gio Linh được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Gio Linh trước đây

• Xã Bến Hải 16.052
• Xã Cồn Tiên 20.907
• Xã Cửa Việt 27.143