Xã Cồn Tiên

Tổng quan

Cồn Tiên là xã rộng nhất vùng Gio Linh cũ, tỉnh Quảng Trị, trải từ vùng gò đồi đất đỏ phía tây Quốc lộ 1 lên tới thượng nguồn sông Bến Hải. Xã gồm bốn xã cũ Hải Thái, Linh Trường, Gio An và Gio Sơn.

Diện tích 268,58 km², dân số 20.907 người, mật độ khoảng 78 người/km².

Ba địa điểm làm nên tên tuổi của vùng đất này đều thuộc xã: Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn trên đồi Bến Tắt, nơi an táng hơn mười nghìn liệt sĩ; căn cứ Cồn Tiên, một đầu của hàng rào điện tử McNamara; và hệ thống giếng cổ Gio An, di tích khảo cổ cấp quốc gia.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: Cồn Tiên là tên mới đối với cấp xã; không xã cũ nào mang tên này. Tên lấy từ địa danh Cồn Tiên thuộc xã Gio An cũ — nơi trong chiến tranh có căn cứ Cồn Tiên, nay là một phần của di tích quốc gia “Căn cứ Dốc Miếu – Cồn Tiên” (xếp hạng 1986). Tên này còn được dùng cho nông trường Cồn Tiên, được nhắc trong bài làng Mai Xá trên Wikipedia.

Cấu tạo tên: Cồn là từ thuần Việt, không có âm Hán Việt (tra âm “cồn”), chỉ dải đất hoặc gò nổi cao hơn xung quanh — phù hợp với địa hình gò đồi ở đây. Tiên là âm có nhiều chữ Hán: thường gặp nhất là 仙 (tiên, người tiên) và 先 (trước, đầu tiên). Tuy nhiên các nguồn đã tra không ghi chữ Hán hay nguồn gốc của địa danh Cồn Tiên, và trong một địa danh nửa thuần Việt như thế này, “tiên” cũng có thể không phải từ Hán Việt. Vì vậy bài không gán nghĩa cụ thể cho tên.

Tên các xã cũ: Gio An, Gio Sơn thuộc loạt tên “Gio” của huyện Gio Linh; Linh Trường là tên ghép năm 2020 từ Linh Thượng và Vĩnh Trường; Hải Thái là tên một xã cũ ở vùng đồi phía tây.

Trùng tên: không có đơn vị cấp xã nào khác tên Cồn Tiên.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Cồn Tiên giáp các xã Bến Quan và Vĩnh Thủy ở phía bắc; các xã Hướng Phùng, Hướng Hiệp, Hiếu Giang ở phía nam; các xã Bến Hải và Gio Linh ở phía đông; xã Hướng Lập ở phía tây.

Địa hình là vùng gò đồi chuyển tiếp từ đồng bằng ven biển lên dãy Trường Sơn. Phía bắc xã là thượng nguồn sông Bến Hải: Nghĩa trang Trường Sơn nằm trên ba quả đồi cạnh thượng nguồn con sông này. Các mạch nước ngầm trong lòng đồi là nguồn cấp nước cho hệ thống giếng cổ ở Gio An, theo Wikipedia giếng ở thôn Hảo Sơn không cạn cả trong mùa khô.

Lịch sử

Thời cổ. Hệ thống giếng cổ Gio An cho thấy vùng đồi này có người cư trú từ rất sớm. Niên đại của giếng chưa thống nhất: Wikipedia dẫn các ý kiến từ cuối thời đại đồ đá mới tới khoảng thế kỷ IX–XI, gắn với cư dân Chăm Pa, sau đó được người Việt tiếp nhận và sử dụng đến nay.

Thế kỷ XVII. Theo Wikipedia (bài làng Mai Xá), một bộ phận dân làng Mai Xá ở hạ lưu sông Thạch Hãn đã lên miền tây Gio Linh khai hoang, lập nên “bát phường Mai Xá”, trong đó có các phường Phú Thọ, Ninh Xá, Phú Ốc (Gio Hòa), Lịch Sơn, Phú Nhuận, Nam Dương (Gio Sơn) và Trung An (nông trường Cồn Tiên).

Chiến tranh. Cồn Tiên ban đầu là tiền đồn của Lực lượng Dân sự chiến đấu (CIDG); tháng 12/1966 chuyển cho Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ. Căn cứ nằm cách vùng phi quân sự khoảng 3 km, có tầm quan sát xa về phía bờ biển và phía bắc, nhưng cũng nằm trong tầm pháo từ bờ bắc. Cùng với Dốc Miếu, Cồn Tiên là hai đầu của hàng rào điện tử McNamara; Wikipedia ghi các trận giao tranh ác liệt ở đây kéo dài từ tháng 2/1967 đến tháng 2/1968. Trên đồi Bến Tắt, năm 1959 Đoàn 559 — bộ đội Trường Sơn — lập trạm dẫn đầu tiên vào khu vực Khe Hó gần đó; năm 1973 đại bản doanh bộ đội Trường Sơn đóng tại khu vực này.

Các mốc hành chính:

• 12/1/1984: sáp nhập xã Vĩnh Thường vào xã Vĩnh Trường (thời huyện Bến Hải).
• 1/5/1992: chia xã Gio An thành Gio An và Gio Bình; chia Gio Sơn thành Gio Sơn và Gio Hòa; chia Hải Thái thành Hải Thái và Linh Hải.
• 1/1/2020: hợp nhất Linh Thượng và Vĩnh Trường thành xã Linh Trường; nhập Gio Hòa vào Gio Sơn (Nghị quyết 832/NQ-UBTVQH14).
• Từ 1/1/2025: nhập xã Linh Hải vào xã Gio Sơn (Nghị quyết 1281/NQ-UBTVQH15).
• 16/6/2025: Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ bốn xã Hải Thái, Linh Trường, Gio An, Gio Sơn thành xã Cồn Tiên; hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 20.907 người, mật độ khoảng 78 người/km² — thưa hơn hẳn các xã đồng bằng và ven biển của vùng Gio Linh. Dân cư sống trong các thôn trên vùng gò đồi; ở Gio An cũ, Wikipedia nhắc tên các thôn An Nha, An Hướng, Hảo Sơn, Long Sơn, Tân Văn gắn với hệ thống giếng cổ. Thôn Hảo Sơn được mô tả là cộng đồng thuần nông, cách trung tâm thị trấn Gio Linh cũ khoảng 8 km về phía tây. Một phần cư dân vùng đồi có gốc từ các làng đồng bằng như Mai Xá, lên khai hoang từ thế kỷ XVII.

Kinh tế

Vùng gò đồi đất đỏ phía tây Gio Linh là nơi trồng cây công nghiệp: Wikipedia mô tả các ngọn đồi quanh khu di tích Dốc Miếu – Cồn Tiên nay “xanh ngắt cao su, chè, hồ tiêu”. Ở thôn Hảo Sơn, cây trồng chủ lực gồm lúa, khoai lang, sắn, hồ tiêu, cao su và đặc biệt là cải xoong — trồng trên ruộng được tưới bằng nước giếng cổ quanh năm.

Văn hóa – di tích

• Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn — trên đồi Bến Tắt, cạnh Quốc lộ 15, thuộc xã Linh Trường cũ. Rộng 140.000 m², xây từ 24/10/1975 đến 10/4/1977. Khu trung tâm trên ngọn đồi cao 32,4 m có đài tưởng niệm bằng đá trắng; các khu mộ xếp theo tỉnh, thành quê liệt sĩ, xen giữa là rừng cây. Thời điểm tháng 4/2006 có 10.263 phần mộ, trong đó một khu dành cho liệt sĩ khuyết danh. Nghĩa trang có trang tra cứu WebGIS khai trương năm 2011.
• Cầu treo Bến Tắt (Vĩnh Trường cũ) — thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Đường Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh (2013).
• Hệ thống công trình khai thác nước cổ Gio An (14 giếng cổ) — di tích khảo cổ – văn hóa cấp quốc gia (Quyết định 08/2001/QĐ-BVHTT ngày 13/3/2001): giếng Côi, giếng Dưới, giếng Búng, giếng Trạng, giếng Đào (thôn An Nha); giếng Gái 1, Gái 2, giếng Nậy (An Hướng); giếng Tép, giếng Ông, giếng Bà, giếng Gai (Hảo Sơn); giếng Máng (Long Sơn); giếng Pheo (Tân Văn). Giếng có cấu trúc đá xếp gia cố mạch nước, bể lắng, máng dẫn, bể chứa và mương thoát ra ruộng.
• Căn cứ Dốc Miếu – Cồn Tiên — di tích lịch sử quốc gia (1986); phần Cồn Tiên ở Gio An cũ, phần Dốc Miếu ở Gio Phong cũ (nay thuộc xã Gio Linh).

Du lịch

Nghĩa trang Trường Sơn là điểm viếng chính của xã. Theo Wikipedia, nghĩa trang cách Đông Hà khoảng 28 km về phía tây bắc và cách Quốc lộ 1 (đoạn Gio Linh) hơn 20 km. Cùng tuyến có thể ghé giếng cổ Gio An, khu di tích Cồn Tiên và cầu treo Bến Tắt.

Giao thông

Quốc lộ 15 chạy qua khu vực Bến Tắt, cạnh Nghĩa trang Trường Sơn. Các đường liên xã nối vùng đồi với Quốc lộ 1 ở xã Gio Linh. Theo tài liệu huyện Gio Linh cũ, tuyến cao tốc Vạn Ninh – Cam Lộ cũng đi qua địa bàn huyện.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “Thôn …, xã Cồn Tiên, tỉnh Quảng Trị”. Giấy tờ cũ ghi xã Hải Thái, Linh Trường (hay Vĩnh Trường, Linh Thượng), Gio An, Gio Sơn (hay Gio Hòa, Linh Hải) thuộc huyện Gio Linh nay thuộc xã Cồn Tiên. Lưu ý: xã Gio Bình (tách từ Gio An năm 1992) đã nhập vào xã Phong Bình năm 2020 và nay thuộc xã Gio Linh, không thuộc Cồn Tiên. Phiếu dữ liệu sắp xếp chưa ghi địa điểm trụ sở xã.

Bản đồ Xã Cồn Tiên

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Cồn Tiên được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Gio Linh trước đây

• Xã Bến Hải 16.052
• Xã Cửa Việt 27.143
• Xã Gio Linh 31.738