Xã Quảng Ninh

Tổng quan

Quảng Ninh là một xã của tỉnh Quảng Trị, chiếm vùng trung tâm của huyện Quảng Ninh cũ (tỉnh Quảng Bình), bên bờ sông Nhật Lệ, cách khu trung tâm Đồng Hới không xa về phía nam. Hạt nhân là thị trấn Quán Hàu — huyện lỵ cũ — nơi Quốc lộ 1 vượt sông Nhật Lệ trên cầu Quán Hàu.

Xã rộng 100,27 km², dân số 36.210 người, mật độ khoảng 361 người/km². Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND huyện Quảng Ninh cũ.

Đất này có những làng nổi danh của Quảng Bình xưa: Văn La và Võ Xá, hai trong “Bát danh hương” (tám làng danh tiếng) của tỉnh. Văn La là quê của danh tướng, phò mã Hoàng Kế Viêm. Cùng vùng Quảng Ninh cũ còn có các xã Ninh Châu, Trường Ninh và Trường Sơn.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới nhận tên của cả huyện — Quảng Ninh — vì nó chứa huyện lỵ Quán Hàu và trụ sở cũ của huyện. Tên này có lịch sử dài hơn cấp huyện: khi lập tỉnh Quảng Bình năm 1831, triều Nguyễn đặt phủ Quảng Ninh; tiểu sử Đại tướng Võ Nguyên Giáp ghi nơi sinh của ông là “huyện Lệ Thủy, phủ Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình”, cho thấy phủ này từng bao cả vùng Lệ Thủy.

Hán Việt: Quảng là 廣 — rộng, rộng lớn (như quảng đại); Ninh là 寧 — yên ổn, bình an. “Quảng Ninh” vì vậy mang nghĩa “vùng rộng lớn và yên ổn”. Chữ 廣 cũng là chữ đầu của tên tỉnh Quảng Bình (廣平), một nét chung của nhiều địa danh do triều Nguyễn đặt ở vùng này.

Chữ “Ninh” lan xuống cấp xã: gần như mọi xã của huyện Quảng Ninh cũ đều mang đuôi “Ninh” — Vĩnh Ninh, Võ Ninh, Hàm Ninh, Lương Ninh, Hiền Ninh, Duy Ninh… — giống như các xã Lệ Thủy bên cạnh mang đuôi “Thủy”. Khi hai huyện hợp nhất (1977–1990), tên huyện chung là Lệ Ninh, ghép chữ “Lệ” và chữ “Ninh”.

Trùng tên — cần ghi tỉnh: sau 1/7/2025 còn có xã Quảng Ninh ở tỉnh Thanh Hóa, và “Quảng Ninh” cũng là tên một tỉnh/thành phố lớn ở Đông Bắc Bộ (mục từ Quảng Ninh trên Wiki Ngôn Ngữ chỉ ghi nghĩa này). Địa chỉ nên viết đầy đủ “xã Quảng Ninh, tỉnh Quảng Trị”.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Quảng Ninh giáp phường Đồng Hới và phường Đồng Sơn ở phía bắc; Trường Ninh ở phía nam; Ninh Châu ở phía đông và đông nam; Trường Sơn ở phía tây và tây nam.

Sông chính của huyện Quảng Ninh cũ là sông Long Đại, cùng với sông Kiến Giang hợp thành sông Nhật Lệ chảy ra biển ở Đồng Hới. Đồng bằng ven hai sông thuộc dải đồng bằng Lệ Thủy – Quảng Ninh, lớn nhất phần Quảng Bình cũ. Wikipedia mô tả vùng làng Võ Xá có nhiều đầm lầy nhất huyện, đến mức dân gian có câu “Sợ nhất Lũy Thầy, sợ nhì đầm lầy Võ Xá”.

Lịch sử

Tiền sử: tổng quan lịch sử tỉnh Quảng Trị nhắc di chỉ Lệ Kỳ (xã Quảng Ninh) trong nhóm cư dân hậu kỳ đá mới – sơ kỳ kim khí đã xuống định cư ven sông, ven biển.

Thời Trịnh – Nguyễn: vùng này nằm sau hệ thống Lũy Thầy do Đào Duy Từ chỉ huy đắp từ năm 1630. Đoạn lũy Động Hải (lũy Trấn Ninh), trong đó có lũy Đầu Mâu chạy từ núi Đầu Mâu dọc bờ nam sông Lệ Kỳ, được Wikipedia ghi là nay thuộc địa phận huyện Quảng Ninh cũ và một số phường của Đồng Hới.

• Sau 1975 — Võ Ninh, Hàm Ninh, Vĩnh Ninh, Lương Ninh là xã của huyện Quảng Ninh (tỉnh Bình Trị Thiên); từ 1977 thuộc huyện Lệ Ninh.
• 2/4/1985 — chuyển Lương Ninh và Vĩnh Ninh về thị xã Đồng Hới; khi tách lại huyện Quảng Ninh ngày 29/9/1990, hai xã này có tên trong danh sách 14 xã của huyện.
• 28/4/1999 — thành lập thị trấn Quán Hàu, huyện lỵ Quảng Ninh, trên cơ sở 186 ha và 3.515 nhân khẩu của xã Lương Ninh cùng 138,4 ha và 1.011 nhân khẩu của xã Vĩnh Ninh.
• 1/12/2024 — sáp nhập toàn bộ xã Lương Ninh vào thị trấn Quán Hàu.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ thị trấn Quán Hàu và các xã Vĩnh Ninh, Võ Ninh, Hàm Ninh thành xã Quảng Ninh, hoạt động từ 1/7/2025; huyện Quảng Ninh chấm dứt hoạt động.

Thời chống Mỹ: bến phà Quán Hàu và phà Long Đại là những điểm vượt sông trên tuyến vận tải Bắc – Nam bị đánh phá ác liệt. Wikipedia kể quân dân Võ Ninh từng bắn rơi máy bay, phi công rơi xuống đầm lầy Võ Xá và bị bắt. Bến phà Quán Hàu nay là di tích được tỉnh Quảng Bình cũ ra quyết định bảo vệ.

Dân cư – xã hội

Với hơn 36 nghìn người, Quảng Ninh là xã đông dân nhất trong bốn xã của huyện Quảng Ninh cũ. Dân cư là người Kinh, tập trung ở khu đô thị Quán Hàu dọc Quốc lộ 1 và các làng ven sông như Văn La, Võ Xá. Do từng là huyện lỵ, nhiều cơ quan, trường học, cơ sở y tế cấp huyện trước đây đặt tại Quán Hàu.

Hoàng Kế Viêm (1820–1909), người làng Văn La, tổng Văn Đại, là phò mã (lấy công chúa con vua Minh Mạng) và danh tướng nhà Nguyễn; ông từng giữ chức Tiết chế Bắc Kỳ quân vụ, phối hợp với quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc trong trận Cầu Giấy năm 1873. Lăng mộ Hoàng Kế Viêm (Quảng Ninh) có tên trong danh mục di tích được tỉnh ra quyết định bảo vệ.

Kinh tế

Quán Hàu từng là thị trấn duy nhất của huyện Quảng Ninh cũ, nơi thương mại – dịch vụ của xã tập trung ven Quốc lộ 1; các làng còn lại chủ yếu trồng lúa trên đồng bằng ven Long Đại – Nhật Lệ, thuộc vùng sản xuất lương thực trọng điểm của tỉnh. Danh sách đặc sản Quảng Bình có mấy món mang tên đất này: dưa hấu Hàm Ninh, rượu Võ Xá và cháo hàu Quán Hàu.

Wikipedia ghi trung tâm huyện Quảng Ninh cũ nằm cách sân bay Đồng Hới khoảng 12 km về phía nam, và đường sắt Bắc – Nam chạy qua vùng trung du của huyện.

Văn hóa

“Bát danh hương” — tám làng danh tiếng của Quảng Bình theo câu “Sơn – Hà – Cảnh – Thổ – Văn – Võ – Cổ – Kim” — có hai làng thuộc đất xã này: Văn La và Võ Xá. Hai làng còn lại của Quảng Ninh cũ trong nhóm tám là Cổ Hiền và Kim Nại, nay thuộc xã Trường Ninh.

Di tích được ghi nhận: địa đạo Văn La (di tích được tỉnh ra quyết định bảo vệ), bến phà Quán Hàu, lăng mộ Hoàng Kế Viêm. Ngoài ra, Wikipedia nêu Lũy Thầy (di tích cấp quốc gia) là dấu tích quân sự thời Trịnh – Nguyễn trải qua địa phận huyện Quảng Ninh cũ.

Giao thông

Quốc lộ 1 chạy qua Quán Hàu và vượt sông Nhật Lệ trên cầu Quán Hàu. Quốc lộ 9B (dài 37 km) bắt đầu từ Quốc lộ 1 ở Quán Hàu, đi về phía tây cắt đường Hồ Chí Minh nhánh đông tại ngã ba Vạn Ninh rồi tới ngã ba Tăng Ký (vùng Lệ Thủy cũ). Đường sắt Bắc – Nam qua vùng trung du của huyện cũ. Sân bay Đồng Hới ở cách khoảng 12 km về phía bắc.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: “…, xã Quảng Ninh, tỉnh Quảng Trị”. Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND huyện Quảng Ninh cũ ở Quán Hàu. Giấy tờ ghi “thị trấn Quán Hàu”, “xã Lương Ninh”, “xã Vĩnh Ninh”, “xã Võ Ninh”, “xã Hàm Ninh” (huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình) đều tương ứng với xã Quảng Ninh hiện nay.

Bản đồ Xã Quảng Ninh

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Quảng Ninh được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Quảng Ninh trước đây

• Xã Ninh Châu 30.098
• Xã Trường Ninh 35.614
• Xã Trường Sơn 8.484