Xã Tuyên Lâm

Tổng quan

Tuyên Lâm là một xã của tỉnh Quảng Trị, ở góc tây bắc của vùng huyện Tuyên Hóa cũ, nơi đất Quảng Trị (phần Quảng Bình cũ) tiếp giáp cả Hà Tĩnh lẫn Lào. Xã gộp hai xã Lâm Hóa và Thanh Hóa — cần phân biệt xã Thanh Hóa thuộc huyện Tuyên Hóa với tỉnh Thanh Hóa. Trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Thanh Hóa cũ.

Diện tích 235,2 km², dân số 8.401 người, mật độ khoảng 36 người/km². Phần lớn địa bàn là núi rừng biên giới. Hai dấu ấn riêng của xã là hang Lèn Hà — di tích lịch sử cấp quốc gia trên đất xã Thanh Hóa cũ — và các bản tái định cư của người Mã Liềng, một nhóm thuộc dân tộc Chứt.

Các xã khác của vùng Tuyên Hóa cũ: Đồng Lê, Tuyên Sơn, Tuyên Phú, Tuyên Bình, Tuyên Hóa.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: tên Tuyên Lâm ghép từ hai phần có thể chỉ rõ: “Tuyên” là chữ đầu tên huyện Tuyên Hóa cũ, “Lâm” trùng với chữ đầu của xã Lâm Hóa — một trong hai xã hợp thành. Tên xã còn lại, Thanh Hóa, không đi vào tên mới.

Phân tích Hán Việt: Tuyên theo tên huyện Tuyên Hóa (宣化) là chữ 宣 — ban bố, truyền rộng. Lâm thường là chữ 林 — rừng, nhiều cây cối; âm “lâm” còn ứng với 臨 (đến gần, giáp), nhưng trong tên đất vùng núi chữ 林 phổ biến hơn. Với nghĩa “rừng”, tên Tuyên Lâm gợi đúng diện mạo của xã: một vùng rừng núi biên giới. Chữ Hán của tên mới không có trong nghị quyết, cách viết 宣林 dựa theo tên huyện và tên xã Lâm Hóa.

Trùng tên: trong danh mục xã phường mới, Tuyên Lâm không trùng với đơn vị nào ở tỉnh khác.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã Tuyên Lâm giáp tỉnh Hà Tĩnh ở phía bắc, các xã Dân Hóa và Tân Thành ở phía nam, xã Tuyên Sơn ở phía đông và Lào ở phía tây. Đường biên giới Việt – Lào của huyện Tuyên Hóa cũ chỉ dài khoảng 8 km — ngắn hơn rất nhiều so với 89 km của huyện Minh Hóa. Theo mô tả địa giới trên Wikipedia, trong sáu xã mới của vùng Tuyên Hóa cũ chỉ Tuyên Lâm giáp Lào.

Địa hình núi cao Trường Sơn, nhiều núi đá vôi. Tư liệu về người Mã Liềng nhắc tới dãy núi Giăng Màn, nơi nhóm này từng sống trong hang đá và nhà sàn cheo leo, và khu vực Rào Tre giáp ranh Hà Tĩnh.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi; vùng Tuyên Hóa có mùa lũ từ tháng 9 đến tháng 11 và mùa hè chịu gió tây khô nóng.

Lịch sử

Lâm Hóa và Thanh Hóa có tên trong danh sách 19 xã của huyện Tuyên Hóa sau năm 1975. Phần đất phía tây Tuyên Hóa, theo Wikipedia về huyện Minh Hóa, nằm trong vùng ba “dũng” (dũng Lan, dũng Đỏ, dũng Châu) mà nhà Nguyễn cắt từ châu Quy Hợp (Nghệ An) sang Quảng Bình năm 1826.

• 21/4/2003 — Nghị định 40/2003/NĐ-CP tách 3.200 ha và 2.576 nhân khẩu của xã Thanh Hóa để lập xã Thanh Thạch (nay thuộc xã Tuyên Sơn).
• 12/6/2025 — Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp nhất tỉnh Quảng Bình vào tỉnh Quảng Trị.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ hai xã Lâm Hóa và Thanh Hóa thành xã Tuyên Lâm, hoạt động từ 1/7/2025.

Hang Lèn Hà (xã Thanh Hóa cũ) có tên trong danh sách di tích lịch sử cấp quốc gia của tỉnh Quảng Bình cũ.

Dân cư – xã hội

Xã có 8.401 người. Bên cạnh người Kinh, đây là một trong những địa bàn hiếm hoi có người Mã Liềng. Theo tư liệu về dân tộc Chứt, vào những năm 1990 người Mã Liềng còn sống chủ yếu trong hang đá hay nhà sàn đơn sơ trên dãy Giăng Màn; sau đó được Nhà nước đưa về định cư tập trung ở các bản Kè, Cáo, Chuối, Cà Xen thuộc xã Lâm Hóa và một xã lân cận. Nhà sàn của người Mã Liềng quay về hướng nam hoặc đông nam, lưng tựa núi Giăng Màn, và có hai cầu thang riêng cho nam và nữ.

Người Sách sống xen cư với người Kinh ở các xã cũ Lâm Hóa và Thanh Hóa. Trên địa bàn xã Thanh Hóa cũ có trường THCS và THPT Bắc Sơn, theo danh sách trường của huyện Tuyên Hóa cũ.

Về ngôn ngữ, Wikipedia xếp tiếng Maleng (Mã Liềng, còn gọi Pa Leng) vào ngữ chi Việt, nói chủ yếu ở tỉnh Khammouane của Lào; ở Việt Nam, tiếng này được ghi nhận tại tỉnh Quảng Bình cũ (hơn 500 người) và huyện Hương Khê của Hà Tĩnh, trong đó Lâm Hóa là một trong những làng nói tiếng Maleng được nêu tên. Cần phân biệt với tiếng Malieng — có tên gần giống nhưng là một phương ngữ của tiếng Chứt.

Kinh tế

Kinh tế chủ yếu là nông – lâm nghiệp: trồng lúa, ngô, sắn, lạc trên diện tích canh tác hạn chế; chăn nuôi trâu bò, dê; khai thác, trồng và bảo vệ rừng. Người Mã Liềng và người Sách, theo tư liệu dân tộc học, kết hợp làm rẫy, làm ruộng với hái lượm, đánh cá và các nghề mộc, đan lát.

Văn hóa

Văn hóa Tuyên Lâm có hai lớp: làng Việt miền núi Tuyên Hóa và văn hóa các nhóm Chứt. Người Chứt thờ cúng tổ tiên theo dòng họ, tin có ma rừng, ma suối, ma bếp; có thần nông bảo vệ mùa màng với các lễ xuống giống, lễ cúng hồn lúa, lễ mừng được mùa. Quan hệ hôn nhân bền vững; lễ cưới tổ chức bên nhà gái trước lễ đón dâu.

Di tích tiêu biểu: hang Lèn Hà — di tích lịch sử cấp quốc gia.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi “thôn/bản …, xã Tuyên Lâm, tỉnh Quảng Trị”. Giấy tờ cũ ghi “xã Thanh Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình” hoặc “xã Lâm Hóa, huyện Tuyên Hóa” đều chuyển về xã Tuyên Lâm; trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND xã Thanh Hóa cũ. Khi tra cứu nên ghi rõ huyện cũ để khỏi lẫn xã Thanh Hóa với tỉnh Thanh Hóa.

Bản đồ Xã Tuyên Lâm

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Tuyên Lâm được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Tuyên Hóa trước đây

• Xã Đồng Lê 24.533
• Xã Tuyên Bình 15.619
• Xã Tuyên Hóa 21.452
• Xã Tuyên Phú 18.800
• Xã Tuyên Sơn 6.738