Xã Tuyên Phú

Tổng quan

Tuyên Phú là một xã của tỉnh Quảng Trị, nằm giữa vùng huyện Tuyên Hóa cũ: phía tây là khu trung tâm Đồng Lê, phía đông là hai xã Tuyên Bình và Tuyên Hóa. Xã hợp thành từ ba xã Đồng Hóa, Thạch Hóa và Đức Hóa; trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Thạch Hóa cũ.

Diện tích 155,38 km², dân số 18.800 người, mật độ khoảng 121 người/km² — dày nhất trong nhóm sáu xã của vùng Tuyên Hóa cũ, cao hơn cả Đồng Lê (khoảng 84 người/km²). Điều này phản ánh một địa bàn có nhiều làng mạc đông đúc trên đất thấp hơn so với các xã miền núi phía tây.

So với các xã có cửa khẩu, di sản hay hang động nổi tiếng trong vùng, tư liệu công khai về riêng Tuyên Phú còn ít; bài viết dựa nhiều vào lịch sử hành chính và bối cảnh chung của huyện Tuyên Hóa cũ.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: tên mới, ghép chữ “Tuyên” của huyện Tuyên Hóa với chữ “Phú”. Không xã nào trong ba xã hợp thành (Đồng Hóa, Thạch Hóa, Đức Hóa) có chữ Phú, nên phần sau của tên không kế thừa tên xã cũ. Văn bản lý giải việc chọn tên chưa tra được.

Phân tích Hán Việt: Tuyên theo tên huyện Tuyên Hóa (宣化) là chữ 宣, nghĩa là truyền rộng, ban bố. Phú trong tên đất hầu như luôn là chữ 富 — giàu có, đầy đủ. Tên Tuyên Phú thường được hiểu theo nghĩa cầu chúc: vùng Tuyên Hóa giàu có, sung túc. Chữ Hán của tên mới không có trong nghị quyết; cách viết 宣富 là theo cách viết phổ biến của từng âm.

Tên các xã cũ: Đức Hóa — đức 德 là đạo đức, ân đức (Wikipedia ghi nhận cũng có huyện Đức Hóa thuộc Tuyền Châu, Phúc Kiến, Trung Quốc, viết 德化); Thạch Hóa — thạch 石 là đá; Đồng Hóa — đồng có nhiều chữ (同, 銅…), chưa rõ chữ dùng ở đây. Cả ba đều mang chữ Hóa 化 chung của vùng.

Trùng tên: trong danh mục xã phường mới, Tuyên Phú không trùng với đơn vị nào ở tỉnh khác.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã Tuyên Phú giáp tỉnh Hà Tĩnh ở phía bắc, xã Kim Phú ở phía nam, các xã Tuyên Bình và Tuyên Hóa ở phía đông, xã Đồng Lê ở phía tây. Phía bắc của vùng Tuyên Hóa cũ tiếp giáp các huyện Hương Khê, Cẩm Xuyên, Kỳ Anh của Hà Tĩnh trước sắp xếp.

Xã nằm trong lưu vực trung lưu sông Gianh, đoạn sông sau khi qua Đồng Lê chảy theo hướng tây bắc – đông nam xuống vùng Ba Đồn. Địa hình chuyển từ núi phía bắc xuống thung lũng ven sông. Như toàn huyện cũ, đất lâm nghiệp chiếm phần lớn diện tích, đất nông nghiệp ít.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa của Bắc Trung Bộ, có gió tây khô nóng mùa hè; mùa lũ sông Gianh tháng 9–11.

Lịch sử

Đồng Hóa, Đức Hóa, Thạch Hóa là ba xã có tên trong danh sách 19 xã của huyện Tuyên Hóa sau năm 1975 (tỉnh Bình Trị Thiên). Huyện Tuyên Hóa về tỉnh Quảng Bình tái lập năm 1989; năm 1990 tách huyện Minh Hóa, Tuyên Hóa còn 16 xã.

• 28/4/1999 — Nghị định 30/1999/NĐ-CP lấy 1.652 ha diện tích tự nhiên và 1.311 nhân khẩu của xã Đồng Hóa, cùng một phần xã Lê Hóa, để lập xã Sơn Hóa (nay thuộc xã Đồng Lê).
• 21/4/2003 — Nghị định 40/2003/NĐ-CP thành lập xã Nam Hóa trên cơ sở 2.365 ha và 2.320 nhân khẩu của xã Thạch Hóa.
• 1/2/2020 — sáp nhập xã Nam Hóa trở lại xã Thạch Hóa.
• 12/6/2025 — Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp nhất tỉnh Quảng Bình vào tỉnh Quảng Trị.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ ba xã Đồng Hóa, Thạch Hóa và Đức Hóa thành xã Tuyên Phú, hoạt động từ 1/7/2025.

Như vậy, địa bàn xã Nam Hóa (2003–2020) nay cũng nằm trọn trong Tuyên Phú, qua xã Thạch Hóa.

Dân cư – xã hội

Với 18.800 người, Tuyên Phú là xã đông dân thứ ba trong vùng Tuyên Hóa cũ, sau Đồng Lê và Tuyên Hóa. Theo Wikipedia, huyện Tuyên Hóa cũ có dân tộc chủ yếu là Kinh và Chứt; khoảng 21,5% dân số theo Công giáo. Tư liệu riêng về thành phần dân tộc, tôn giáo của ba xã Đồng Hóa, Thạch Hóa, Đức Hóa hiện chưa tra được.

Giáo dục và y tế cơ sở tổ chức theo xã; Wikipedia ghi rằng mỗi xã của Tuyên Hóa cũ thường có một trường tiểu học và một trường trung học cơ sở.

Kinh tế

Kinh tế vùng Tuyên Hóa cũ, theo Wikipedia, gồm lâm nghiệp (khai thác lâm sản, làm đồ gỗ), nông nghiệp (lúa, lạc, ngô, thuốc lá, cây ăn quả; chăn nuôi bò, trâu, dê, ong mật) và công nghiệp khai thác. Tuyên Phú có mật độ dân cư cao hơn các xã núi nên sản xuất nông nghiệp và dịch vụ nông thôn chiếm tỷ trọng lớn hơn trong sinh kế; số liệu riêng của xã chưa công bố trong nguồn đã tra.

Văn hóa

Đời sống văn hóa theo nếp làng Việt vùng thượng lưu sông Gianh. Những di tích cấp quốc gia của vùng Tuyên Hóa cũ nằm ở các xã lân cận: nhà thờ và mộ Đề đốc Lê Trực ở xã Tuyên Hóa, hang Lèn Hà ở xã Tuyên Lâm; di chỉ khảo cổ Minh Cầm ở xã Tuyên Bình. Trong danh mục đặc sản Quảng Bình cũ có chắt chắt sông Gianh, mật ong rừng, măng — những sản vật quen thuộc của lưu vực này.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi “thôn …, xã Tuyên Phú, tỉnh Quảng Trị”. Các địa chỉ cũ thuộc xã Đồng Hóa, Thạch Hóa, Đức Hóa — và cả xã Nam Hóa trong giai đoạn 2003–2020 — của huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình đều thuộc xã này; trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Thạch Hóa cũ.

Bản đồ Xã Tuyên Phú

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Tuyên Phú được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Tuyên Hóa trước đây

• Xã Đồng Lê 24.533
• Xã Tuyên Bình 15.619
• Xã Tuyên Hóa 21.452
• Xã Tuyên Lâm 8.401
• Xã Tuyên Sơn 6.738