Xã Kim Phú

Tổng quan

Kim Phú là một xã của tỉnh Quảng Trị, chiếm phần phía nam và đông nam của vùng huyện Minh Hóa cũ (tỉnh Quảng Bình). Xã gộp bốn xã cũ Thượng Hóa, Trung Hóa, Minh Hóa và Tân Hóa; trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Trung Hóa cũ.

Với diện tích 552,57 km² và dân số 19.054 người (mật độ khoảng 34 người/km²), Kim Phú là xã lớn nhất về diện tích trong năm xã của vùng Minh Hóa cũ. Địa bàn trải từ thung lũng sông Gianh tới vùng núi đá vôi tiếp giáp khu Phong Nha – Kẻ Bàng và biên giới Lào.

Ba điểm khiến Kim Phú được biết đến rộng rãi: làng Tân Hóa — được Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) vinh danh “Làng du lịch tốt nhất” năm 2023; hệ thống hang động Tú Làn; và người Rục ở Thượng Hóa — nhóm cư dân được phát hiện sống trong hang đá năm 1959. Xã Minh Hóa cũ nằm trong Kim Phú, không thuộc xã Minh Hóa mới.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: Kim Phú là tên mới, không trùng tên xã cũ nào trong bốn xã hợp thành. Tên được đặt cùng đợt với xã Kim Điền liền kề phía tây; hai xã cùng mở đầu bằng chữ “Kim”. Lý do chọn tên chưa tra được trong văn bản chính thức của tỉnh.

Phân tích Hán Việt: Kim trong địa danh thường là chữ 金 — vàng, quý giá; Phú thường là chữ 富 — giàu có. Tên thường được hiểu là “giàu có, sung túc như vàng”. Âm “phú” còn ứng với các chữ 賦 (phú, thể văn; thuế), 副 (phó), nhưng trong tên đất chữ 富 phổ biến hơn cả.

Tên các xã cũ: Thượng Hóa (thượng 上 = trên), Trung Hóa (trung 中 = giữa); Tân Hóa (tân 新 = mới); còn Minh Hóa cũ trùng tên huyện. Bốn tên đều có chữ Hóa 化 — yếu tố chung của hệ địa danh Minh Hóa – Tuyên Hóa.

Trùng tên: trong danh mục xã phường mới, Kim Phú không trùng với đơn vị nào ở tỉnh khác. Lưu ý: địa chỉ cũ “xã Minh Hóa, huyện Minh Hóa” nay thuộc xã Kim Phú.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã Kim Phú giáp các xã Minh Hóa, Đồng Lê và Tuyên Phú ở phía bắc; giáp Lào ở phía nam; giáp các xã Tuyên Hóa, Phong Nha và Thượng Trạch ở phía đông; giáp xã Kim Điền ở phía tây.

Địa hình chủ yếu là núi đá vôi với nhiều hang động — cùng khối karst với vùng Phong Nha – Kẻ Bàng ở phía đông nam. Theo tư liệu về người Rục, nhóm này được phát hiện trong hang sâu ở núi Ma Ma, thuộc khu vực Phong Nha – Kẻ Bàng trên đất xã Thượng Hóa cũ. Ở thôn Yên Phú (xã Trung Hóa cũ) có hang Rục Mòn, còn gọi hang Poòng, và hồ Yên Phú.

Phía bắc xã là vùng thung lũng ven sông suối, nơi tập trung ruộng đồng và làng mạc của các xã cũ Trung Hóa, Minh Hóa, Tân Hóa; phía nam và đông là núi rừng biên giới.

Lịch sử

Bốn xã Thượng Hóa, Trung Hóa, Minh Hóa, Tân Hóa đều có trong danh sách 14 xã của huyện Minh Hóa sau năm 1975. Như toàn huyện, chúng thuộc huyện Tuyên Hóa từ 11/3/1977 tới khi huyện Minh Hóa tái lập ngày 1/6/1990. Vùng đất Minh Hóa thời Hậu Lê thuộc châu Quy Hợp (xứ Nghệ An), chuyển về Quảng Bình năm 1826 và là căn cứ kháng chiến Cần Vương của vua Hàm Nghi giai đoạn 1885–1888.

Ngày 12/8/1959, một tiểu đội Công an Quảng Bình phát hiện 11 hộ với 34 người Rục sống trong hang sâu ở núi Ma Ma thuộc xã Thượng Hóa. Từ đó, người Rục được vận động về định cư; đến cuối năm 2006, nhân khẩu đã lên 414 người, sống ở bốn bản Phú Minh, Ón, Yên Hợp và Mò O – Ồ Ồ.

• 12/6/2025 — Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp nhất tỉnh Quảng Bình vào tỉnh Quảng Trị.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ bốn xã Thượng Hóa, Trung Hóa, Minh Hóa và Tân Hóa thành xã Kim Phú, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 19.054 người, đông thứ hai trong vùng Minh Hóa cũ sau xã Minh Hóa. Người Kinh chiếm đa số ở thung lũng Trung Hóa, Minh Hóa, Tân Hóa.

Thượng Hóa cũ là nơi hội tụ nhiều nhóm thuộc dân tộc Chứt. Người Rục ở các bản Phú Minh, Ón, Yên Hợp, Mò O – Ồ Ồ, sống xen với người Sách, người Mày và người Kinh; tiếng Chứt được giới ngôn ngữ học quan tâm vì gần gũi với tiếng Việt cổ. Người Sách cư trú tập trung ở Thượng Hóa (bản Phú Minh, Yên Hợp) và sống xen ở Trung Hóa. Người Nguồn sống xen kẽ với người Sách và người Rục ở Thượng Hóa.

Tư liệu dân tộc học ghi nhận trong cộng đồng người Rục còn những thực hành tín ngưỡng riêng do các thầy Ràng (tương tự thầy mo) nắm giữ, cùng các nghi lễ nông nghiệp như lễ xuống giống, lễ cúng hồn lúa.

Kinh tế

Nông nghiệp thung lũng (lúa, ngô, sắn, lạc), chăn nuôi trâu bò và lâm nghiệp là nền tảng, theo cơ cấu chung của vùng Minh Hóa cũ. Điểm khác biệt của Kim Phú là du lịch cộng đồng và du lịch hang động: làng Tân Hóa với mô hình du lịch “thích ứng với thời tiết”, các tour khám phá hệ thống hang Tú Làn, hồ Yên Phú. Du lịch tạo thêm nguồn thu từ lưu trú, ẩm thực, dẫn đường cho người dân địa phương.

Văn hóa

Văn hóa Kim Phú là sự đan xen giữa làng Kinh vùng thung lũng và các bản người Rục, Sách, Mày ở Thượng Hóa. Người Chứt thờ cúng tổ tiên, tin có ma rừng, ma suối; tộc trưởng có uy tín được suy tôn làm trưởng làng. Xã cùng chung lễ hội lớn của vùng Minh Hóa là hội rằm tháng Ba và các món ăn quen thuộc như cơm pồi, ốc đực, trứng kiến nấu lá bún.

Hang Rục Mòn (hang Poòng) ở thôn Yên Phú được Wikipedia về huyện Minh Hóa cũ liệt kê trong các điểm du lịch thiên nhiên của huyện.

Du lịch

• Làng Tân Hóa — được giới thiệu là làng du lịch thích ứng thời tiết đầu tiên tại Việt Nam; ngày 19/10/2023 được UNWTO vinh danh trong danh sách “Làng du lịch tốt nhất” (Best Tourism Villages), là đại diện duy nhất của Việt Nam năm đó.
• Hệ thống hang động Tú Làn — hơn mười hang động ở vùng Tân Hóa; khu vực từng là bối cảnh quay một số cảnh của phim Kong: Skull Island (Kong: Đảo Đầu lâu).
• Hồ Yên Phú — được đoàn làm phim Kong: Skull Island chọn làm một điểm quay vào tháng 2/2016.
• Hang Rục Mòn (hang Poòng) ở thôn Yên Phú.

Bản đồ Xã Kim Phú

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Kim Phú được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Minh Hóa trước đây

• Xã Dân Hóa 9.532
• Xã Kim Điền 6.165
• Xã Minh Hóa 21.481
• Xã Tân Thành 5.513