Phong Nha là xã ở cửa ngõ phía đông Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Trị, nơi tập trung các bến thuyền và dịch vụ du lịch vào động Phong Nha, động Tiên Sơn; xã được lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở thị trấn Phong Nha và ba xã Lâm Trạch, Xuân Trạch, Phúc Trạch của huyện Bố Trạch cũ. Diện tích 358,1 km², dân số 39.254 người.
Tổng quan
Phong Nha là một xã của tỉnh Quảng Trị, nằm ở phía tây vùng Bố Trạch cũ (tỉnh Quảng Bình trước năm 2025), dọc thung lũng sông Son và đường Hồ Chí Minh. Tên xã gắn liền với động Phong Nha và với Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, di sản thiên nhiên thế giới được UNESCO công nhận năm 2003 và công nhận lần hai năm 2015.
Xã có diện tích 358,1 km², dân số 39.254 người, mật độ khoảng 110 người/km². Bốn đơn vị hợp thành là thị trấn Phong Nha (trước năm 2020 là xã Sơn Trạch) và các xã Lâm Trạch, Xuân Trạch, Phúc Trạch. Trụ sở xã mới đặt tại trụ sở UBND xã Phúc Trạch cũ.
Trong nhóm bảy xã của huyện Bố Trạch cũ, Phong Nha là đầu mối du lịch; các xã cùng nhóm gồm Bố Trạch, Thượng Trạch, Bắc Trạch, Đông Trạch, Hoàn Lão và Nam Trạch.
Tên gọi và ý nghĩa
Nguồn gốc: tên xã mới giữ tên thị trấn Phong Nha, đơn vị đô thị lập năm 2020. Thị trấn lại lấy tên một làng cổ: theo Wikipedia, vùng này ban đầu có bốn làng hình thành khoảng thế kỷ XIV – XVI là Cù Lạc, Phong Nha, Gia Tịnh, Xuân Sơn; thời Nguyễn lần lượt được gọi là xã Cù Lạc, phường Phong Nha, trang Gia Tịnh và trang Xuân Sơn, thuộc tổng Cao Lao, huyện Bố Trạch, phủ Quảng Trạch. Ngày nay Phong Nha còn là tên một tổ dân phố trong xã.
Các cách giải thích tên: tên vườn quốc gia ghép tên động Phong Nha với tên vùng rừng núi đá vôi Kẻ Bàng, và tên động lại lấy theo tên làng. Về nghĩa của “Phong Nha”, Wikipedia ghi nhận nhiều ý kiến khác nhau:
- Một ý kiến đọc là 風 phong (gió) và 牙 nha (răng): gió thổi từ trong động, nhũ đá tua tủa như hàm răng.
- Ý kiến khác, dựa theo Lê Quý Đôn, cho rằng Phong Nha chỉ đơn giản là tên một làng miền núi xưa, không mang nghĩa “gió và răng”.
- Lại có ý kiến cho rằng tên gợi hình các dãy núi xếp hàng đều đặn như quan lại đứng chầu.
Vì các giải thích chưa thống nhất, khoá han_viet của bài để trống; cách đọc 風牙 chỉ nên coi là một giả thuyết đã được nêu trong tư liệu, không phải chữ Hán chính thức của tên làng.
Lớp tên “Trạch”: ba xã cũ Lâm Trạch, Xuân Trạch, Phúc Trạch — cùng Sơn Trạch trước năm 2020 — mang đuôi “Trạch” (澤) như hầu hết các xã của huyện Bố Trạch. Cần lưu ý tỉnh Hà Tĩnh hiện có một xã Phúc Trạch (vùng Hương Khê) — không liên quan tới xã Phúc Trạch cũ của Bố Trạch đã nhập vào Phong Nha. Tên Phong Nha không trùng với xã phường nào ở tỉnh khác.
Địa lý
Phong Nha nằm ở vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng Bố Trạch và khối núi đá vôi Kẻ Bàng. Wikipedia mô tả địa hình gồm núi đá vôi thuộc hệ thống Kẻ Bàng, thung lũng sông Son và các vùng gò đồi thấp. Theo Wikipedia, xã giáp Tuyên Hóa và Nam Ba Đồn ở phía bắc; Kim Phú và Thượng Trạch ở phía tây; Nam Gianh, Bắc Trạch, Bố Trạch ở phía đông; Thượng Trạch ở phía nam.
Sông Son, một nhánh của sông Gianh, chảy qua trung tâm xã và là đường thủy vào động Phong Nha. Sông Chày cũng thuộc hệ thống sông trong vườn quốc gia. Vùng Xuân Trạch cũ là phần rộng nhất (khoảng 177 km² theo số liệu cũ), giáp vùng Tuyên Hóa ở phía tây bắc.
Khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm: theo Wikipedia, khu vực vườn quốc gia có nhiệt độ trung bình năm 23 – 25 °C, lượng mưa 2.000 – 2.500 mm, phần lớn mưa rơi từ tháng 7 đến tháng 12; lũ ở các thung lũng thường xảy ra từ tháng 9 đến tháng 11, còn mùa khô nhiều suối cạn nước.
Lịch sử
Các làng Cù Lạc, Phong Nha, Gia Tịnh, Xuân Sơn được hình thành từ khoảng thế kỷ XIV – XVI. Sau Cách mạng Tháng Tám, các làng này thuộc xã Sơn Trạch; tháng 6/1955, Sơn Trạch được chia thành bốn xã: Sơn Trạch, Liên Trạch, Hưng Trạch và Cự Nẫm.
Trong kháng chiến chống Mỹ, bến phà Xuân Sơn trên sông Son là điểm vượt sông của tuyến chi viện vào Nam. Phà, ca nô, cầu phao hoạt động ban đêm; ban ngày được tháo dỡ, cất giấu trong động Phong Nha. Bến phà được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 1986 và ngày 9/12/2013 được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định 2383/QĐ-TTg) trong hệ thống di tích đường Trường Sơn – đường Hồ Chí Minh. Ở vùng Xuân Trạch cũ, tên Khe Gát gắn với sân bay Khe Gát — theo Wikipedia, máy bay MiG tấn công tàu chiến Mỹ ngày 19/4/1972 đã cất cánh từ sân bay này.
- 1/2/2020 — Nghị quyết 862/NQ-UBTVQH14 lập thị trấn Phong Nha trên cơ sở toàn bộ xã Sơn Trạch.
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 nhập thị trấn Phong Nha và các xã Lâm Trạch, Xuân Trạch, Phúc Trạch thành xã Phong Nha; tỉnh Quảng Bình nhập vào Quảng Trị. Xã mới hoạt động từ 1/7/2025.
Về vườn quốc gia: vùng đá vôi Kẻ Bàng được UNESCO công nhận di sản thiên nhiên thế giới năm 2003 theo tiêu chí địa chất – địa mạo, và lần thứ hai ngày 3/7/2015 theo tiêu chí đa dạng sinh học, sinh thái.
Dân cư – xã hội
Dân số 39.254 người, tập trung dọc sông Son, đường Hồ Chí Minh và các tuyến tỉnh lộ; vùng núi phía tây thưa dân. Theo Wikipedia, xã Xuân Trạch cũ năm 2019 có khoảng 4.900 người trên 177 km², chia thành mười thôn mang tên Khe Gát, Vĩnh Thủy, Vĩnh Sơn, Ngọn Rào.
Cư dân chủ yếu là người Kinh. Ba xã cũ Xuân Trạch, Phúc Trạch và khu vực Phong Nha thuộc vùng đệm của vườn quốc gia; Wikipedia mô tả dân vùng đệm sống chủ yếu ven sông Son, sông Chày và các thung lũng phía đông, đông bắc, xưa sống bằng nông nghiệp và khai thác lâm sản, nay nhiều hộ chuyển sang làm du lịch.
Một chi tiết được Wikipedia nêu: khoảng 1.000 người dân khu vực Xuân Sơn sống bằng dịch vụ du lịch (thuyền tham quan, hướng dẫn, chụp ảnh); có thời điểm đội thuyền phục vụ khách lên tới 248 chiếc, tạo việc làm cho khoảng 500 cư dân. Nhiều người trước đây khai thác rừng nay chuyển sang bảo vệ rừng.
Kinh tế
Du lịch là ngành mũi nhọn. Trung tâm dịch vụ du lịch của vườn quốc gia đặt bên đường Hồ Chí Minh ở khu Phong Nha; khách mua vé gồm cả thuyền rồi đi ngược sông Son vào động Phong Nha và động Tiên Sơn. Cơ sở lưu trú, nhà hàng, homestay tập trung quanh khu trung tâm.
Ngoài du lịch, nông nghiệp vẫn giữ vai trò lớn: lúa nước trên thung lũng sông Son, hoa màu, chăn nuôi và trồng rừng ở vùng gò đồi. Danh mục đặc sản Quảng Bình trên Wikipedia có nêu cá trắm sông Son.
Văn hóa
Di tích nổi bật nhất là bến phà Xuân Sơn (di tích quốc gia đặc biệt). Danh mục di tích Quảng Bình cũ còn ghi Khu di tích Xuân Sơn – Phong Nha trong nhóm di tích đường Hồ Chí Minh cấp quốc gia, và sân bay Khe Gát trong nhóm di tích được UBND tỉnh ra quyết định bảo vệ.
Động Phong Nha từng là nơi cất giấu phương tiện vượt sông thời chiến; bốn làng cổ Cù Lạc, Phong Nha, Gia Tịnh, Xuân Sơn là lớp cư dân lâu đời nhất của thung lũng sông Son.
Du lịch
Theo Wikipedia, các điểm đang khai thác trên địa bàn xã gồm động Phong Nha, động Tiên Sơn, suối nước Moọc và tuyến sông Chày – hang Tối.
- Động Phong Nha — động nước có sông ngầm; Hội nghiên cứu hang động Hoàng gia Anh đánh giá hệ thống Phong Nha có sông ngầm dài nhất, cửa hang cao và rộng nhất, bờ cát và thạch nhũ đẹp.
- Động Tiên Sơn (động Khô) — cửa động cách cửa động Phong Nha khoảng 1.000 m, ở độ cao khoảng 200 m, dài 980 m.
- Sông Chày – hang Tối — nước sông Chày trước hang Tối có màu xanh đặc trưng.
Sâu hơn trong vùng núi đá vôi là các hang lớn khác của quần thể, trong đó hang Sơn Đoòng — được coi là hang động tự nhiên lớn nhất thế giới đã biết — nằm trên địa bàn xã Thượng Trạch.
Giao thông
Đường Hồ Chí Minh nhánh đông chạy qua xã. Từ Phong Nha có đường xuống Hoàn Lão và Quốc lộ 1 ở phía đông, và đường 20 Quyết Thắng đi về phía tây xuyên vùng núi Kẻ Bàng — các trọng điểm trên tuyến đường thời chiến này nằm trong danh mục di tích đường Hồ Chí Minh cấp quốc gia. Sông Son là tuyến thủy du lịch chính.
Bản đồ Xã Phong Nha
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Phong Nha được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Thị trấn Phong Nha | Huyện Bố Trạch | Tỉnh Quảng Bình | toàn bộ |
| Xã Phúc Trạch | Huyện Bố Trạch | Tỉnh Quảng Bình | toàn bộ |
| Xã Xuân Trạch | Huyện Bố Trạch | Tỉnh Quảng Bình | toàn bộ |
| Xã Lâm Trạch | Huyện Bố Trạch | Tỉnh Quảng Bình | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Phong Nha gồm những đơn vị cũ nào?
Thị trấn Phong Nha và ba xã Lâm Trạch, Xuân Trạch, Phúc Trạch của huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình cũ.
Tên Phong Nha có nghĩa là gì?
Phong Nha vốn là tên một làng cổ thuộc tổng Cao Lao. Có ý kiến đọc là 風牙 (gió – răng), nhưng ý kiến dựa theo Lê Quý Đôn cho rằng đó chỉ là tên làng; nghĩa chưa thống nhất.
Động Phong Nha thuộc xã nào?
Động Phong Nha và động Tiên Sơn nằm trên địa bàn xã Phong Nha, tỉnh Quảng Trị (trước đây là thị trấn Phong Nha, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình).
Thị trấn Phong Nha được lập khi nào?
Từ 1/2/2020, trên cơ sở toàn bộ xã Sơn Trạch, theo Nghị quyết 862/NQ-UBTVQH14.
Bến phà Xuân Sơn là di tích gì?
Bến phà trên sông Son thời kháng chiến chống Mỹ, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2013 trong hệ thống di tích đường Hồ Chí Minh.
Cùng Huyện Bố Trạch trước đây
- Xã Bắc Trạch 36.861
- Xã Bố Trạch 33.230
- Xã Đông Trạch 34.174
- Xã Hoàn Lão 43.554
- Xã Nam Trạch 32.594
- Xã Thượng Trạch 3.615
← Toàn bộ 78 xã, phường của Quảng Trị Tra tên xã cũ → mới