Xã Bắc Trạch

Tổng quan

Bắc Trạch là một xã của tỉnh Quảng Trị, chiếm góc đông bắc của vùng huyện Bố Trạch (tỉnh Quảng Bình) cũ — nơi đồng bằng Bố Trạch gặp hạ lưu sông Gianh và biển. Bên kia sông là vùng Ba Đồn; trong lịch sử, dòng sông Gianh từng là ranh giới Đàng Trong – Đàng Ngoài thời Trịnh – Nguyễn phân tranh.

Xã có diện tích 97,61 km² và dân số 36.861 người, mật độ khoảng 378 người/km². Bốn xã cũ hợp thành gồm Thanh Trạch (ven sông, ven biển, đông dân), Bắc Trạch (ven biển), Hạ Mỹ (vùng làng cổ Cao Lao) và Liên Trạch (vùng gò đồi phía tây). Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND xã Bắc Trạch cũ.

Bắc Trạch được biết tới nhiều nhất nhờ thắng cảnh biển Đá Nhảy và làng Cao Lao Hạ — quê nhà thơ Lưu Trọng Lư. Cùng nhóm huyện cũ có các xã Đông Trạch, Hoàn Lão, Bố Trạch, Phong Nha, Nam Trạch, Thượng Trạch.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: tên xã mới giữ nguyên tên xã Bắc Trạch cũ, một trong bốn xã hợp thành. Ba tên còn lại — Thanh Trạch, Hạ Mỹ, Liên Trạch — không còn là tên đơn vị hành chính. Trong số đó, “Hạ Mỹ” chỉ tồn tại vài tháng: xã này lập ngày 1/12/2024 bằng cách ghép Hạ Trạch và Mỹ Trạch, rồi đến 1/7/2025 đã nhập vào Bắc Trạch.

Phân tích Hán Việt: 北 bắc là phương bắc; 澤 trạch nghĩa gốc là đầm, chằm, nghĩa mở rộng là ơn huệ thấm nhuần (ân trạch). Ghép lại, Bắc Trạch là “xã Trạch ở phía bắc”. Chữ “Trạch” ở đây không mang nghĩa riêng của làng mà là yếu tố chung: danh sách xã sau năm 1975 của huyện Bố Trạch cho thấy gần như mọi xã đều đặt theo mẫu “X + Trạch” (Hạ Trạch, Mỹ Trạch, Liên Trạch, Thanh Trạch, Hải Trạch…), lấy chữ cuối của tên huyện. Chữ trước thường chỉ phương vị hoặc mang nghĩa tốt; “Bắc” cho biết vị trí cực bắc của huyện, sát sông Gianh. Từ điển trên Wiki Ngôn Ngữ có mục Bắc Trạch ghi là “một xã thuộc huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình” — định nghĩa của giai đoạn trước 1/7/2025.

Tên làng cổ trong xã: các làng Cao Lao (Cao Lao Hạ, Cao Lao Trung, Cao Lao Thượng) là lớp tên cũ hơn tên xã; theo Wikipedia, thôn Mỹ Trung còn gọi Cao Lao Trung và thôn Bình Hải còn gọi Cao Lao Thượng (thuộc Mỹ Trạch cũ). Tên tổng Cao Lao thời Nguyễn còn xuất hiện trong lịch sử vùng Phong Nha.

Trùng tên: trong danh mục mới, tên Bắc Trạch không trùng với xã phường nào ở tỉnh khác; cần phân biệt với phường Bắc Gianh ở bờ bắc sông Gianh.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã Bắc Trạch giáp phường Bắc Gianh và xã Nam Gianh ở phía bắc, các xã Bố Trạch và Đông Trạch ở phía nam, xã Phong Nha ở phía tây và Biển Đông ở phía đông.

Địa hình chuyển từ gò đồi thấp phía tây (Liên Trạch cũ) xuống đồng bằng và cồn cát ven biển (Thanh Trạch, Bắc Trạch cũ). Bờ biển có đoạn núi đá ăn ra sát biển, bị sóng xâm thực tạo thành các mỏm đá nhô ra biển — chính là cảnh quan Đá Nhảy. Phía bắc là hạ lưu và cửa sông Gianh; xã cũ Thanh Trạch giáp vùng Ba Đồn qua sông Gianh.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa mưa bão khoảng tháng 9 – 11, mùa hè có gió Tây Nam khô nóng. Vùng cửa sông và ven biển chịu ảnh hưởng của bão và nước dâng.

Lịch sử

Vùng bờ nam sông Gianh mang dấu ấn của thời Trịnh – Nguyễn phân tranh (1627 – 1786), khi sông Gianh là giới tuyến; phía nam sông là Bố Chính nội châu thuộc chúa Nguyễn. Năm 1842, theo Wikipedia, vua Thiệu Trị dừng chân ở Đá Nhảy và cho khắc bia kỷ niệm.

Thời kháng chiến chống Mỹ, vùng hạ lưu sông Gianh có bến phà Gianh trên Quốc lộ 1 — di tích quốc gia được ghi là thuộc Ba Đồn – Bố Trạch — Danh mục di tích của tỉnh Quảng Bình cũ còn ghi cảng cá Thanh Khê trong nhóm di tích đường Hồ Chí Minh được UBND tỉnh ra quyết định bảo vệ; Thanh Khê cũng là tên một thôn của xã cũ Thanh Trạch.

• Sau năm 1975 — huyện Bố Trạch thuộc tỉnh Bình Trị Thiên, có các xã Bắc Trạch, Thanh Trạch, Hạ Trạch, Mỹ Trạch, Liên Trạch.
• 30/6/1989 — trở lại tỉnh Quảng Bình.
• 1/12/2024 — Nghị quyết 1242/NQ-UBTVQH15 nhập xã Hạ Trạch và xã Mỹ Trạch thành xã Hạ Mỹ.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 nhập Thanh Trạch, Hạ Mỹ, Liên Trạch và Bắc Trạch thành xã Bắc Trạch, tỉnh Quảng Trị; hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân cư 36.861 người, phân bố không đều: dày đặc ở dải ven sông, ven biển và thưa ở vùng gò đồi phía tây. Số liệu năm 2019 trên Wikipedia cho thấy rõ sự chênh lệch: Thanh Trạch cũ có khoảng 13.700 người trên 23,8 km² (khoảng 574 người/km²), trong khi Liên Trạch cũ chỉ khoảng 3.600 người trên 27,8 km².

Cư dân là người Kinh, sống bằng nghề biển, nông nghiệp và buôn bán. Các thôn của Thanh Trạch cũ mang tên Thanh Gianh, Thanh Hải, Thanh Khê, Thanh Vinh, Thanh Xuân, Quyết Thắng, Tiền Phong; Liên Trạch cũ có Phú Hữu, Phú Kinh, Tân Hội, Liên Thủy, Liên Sơn.

Vùng này có truyền thống học hành và văn chương. Ngoài Lưu Trọng Lư, Wikipedia liệt kê nhà thơ Lưu Kỳ Linh, nhà khoa học Nguyễn Hữu Đức, trung tướng Lê Văn Tri và thiếu tướng Phan Khắc Hy là người gắn với đất Bắc Trạch.

Kinh tế

Nghề biển và nghề sông nước là trụ cột ở dải ven biển và cửa sông Gianh. Nông nghiệp trồng lúa, hoa màu trên đồng bằng; vùng gò đồi phía tây trồng rừng và cây công nghiệp ngắn ngày. Du lịch biển gắn với Đá Nhảy, nơi du khách dừng chân tắm biển và ăn hải sản trên trục Quốc lộ 1.

Vị trí sát hai đầu cầu – phà sông Gianh cũ và trên tuyến Quốc lộ 1 khiến dịch vụ vận tải, buôn bán ven đường phát triển; ga Ngân Sơn trên đường sắt Bắc – Nam nằm ở vùng Liên Trạch cũ.

Văn hóa

Khu danh thắng Đá Nhảy – Lý Hòa được xếp hạng di tích danh thắng cấp quốc gia (Wikipedia, mục di tích Quảng Bình). Tên Đá Nhảy được giải thích là do các mỏm đá hình thù lạ nhô ra biển, sóng đánh vào như đá đang nhảy. Phần Đá Nhảy được Wikipedia ghi thuộc xã Bắc Trạch; làng Lý Hòa ở phía nam thuộc xã Đông Trạch.

Làng Cao Lao Hạ là quê của nhà thơ Lưu Trọng Lư (1911 – 1991), một trong những người khởi xướng phong trào Thơ mới, tác giả tập “Tiếng thu” với hình ảnh “con nai vàng ngơ ngác”; ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 2000. Tập thơ “Người con gái sông Gianh” (1966) của ông cũng gợi về vùng quê này.

Trong danh mục đặc sản Quảng Bình, Wikipedia có nêu chắt chắt sông Gianh — sản vật gắn với chính đoạn hạ lưu sông chảy qua xã; cùng với hải sản ven biển, đây là phần quen thuộc trong bữa ăn của cư dân vùng cửa sông.

Du lịch

Điểm đến chính là bãi biển Đá Nhảy, cách trung tâm Đồng Hới khoảng 25 km về phía bắc theo Quốc lộ 1, với bãi cát và dải đá ven núi. Từ đây có thể đi tiếp lên Phong Nha – Kẻ Bàng ở phía tây hoặc qua sông Gianh ra Ba Đồn.

Bản đồ Xã Bắc Trạch

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Bắc Trạch được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bố Trạch trước đây

• Xã Bố Trạch 33.230
• Xã Đông Trạch 34.174
• Xã Hoàn Lão 43.554
• Xã Nam Trạch 32.594
• Xã Phong Nha 39.254
• Xã Thượng Trạch 3.615