Xã Nam Trạch

Tổng quan

Nam Trạch là một xã của tỉnh Quảng Trị, chiếm phần phía nam của huyện Bố Trạch (tỉnh Quảng Bình) cũ, ngay phía bắc khu đô thị Đồng Hới. Xã là sự ghép nối của ba vùng rất khác nhau: vùng đồi nông trường ở phía tây (thị trấn Nông trường Việt Trung cũ), vùng đồng bằng – gò đồi ở giữa (Lý Trạch, Nam Trạch cũ) và làng biển đông đúc ở phía đông (Nhân Trạch cũ).

Diện tích 129,83 km², dân số 32.594 người, mật độ khoảng 251 người/km². Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND xã Lý Nam cũ.

Các xã cùng huyện cũ gồm Hoàn Lão, Bố Trạch, Đông Trạch, Bắc Trạch, Phong Nha, Thượng Trạch.

Tên gọi và ý nghĩa

Một tên được khôi phục: trong ba đơn vị hợp thành không có đơn vị nào đang mang tên Nam Trạch, vì xã Nam Trạch cũ đã nhập với xã Lý Trạch thành xã Lý Nam từ ngày 1/12/2024 (Nghị quyết 1242/NQ-UBTVQH15). Chỉ bảy tháng sau, khi Lý Nam lại nhập với Nhân Trạch và Nông trường Việt Trung, tên Nam Trạch được dùng trở lại cho xã mới. Bản thân tên “Lý Nam” là tên ghép từ chữ đầu của Lý Trạch và Nam Trạch.

Phân tích Hán Việt: 南 nam là phương nam; 澤 trạch nghĩa gốc là đầm, chằm, nghĩa mở rộng là ân trạch, và là chữ cuối của tên huyện Bố Trạch được dùng làm đuôi cho gần như mọi xã trong huyện. Nam Trạch là “xã Trạch phía nam” — đúng với vị trí cực nam của huyện cũ, giáp Đồng Hới.

Các tên cũ khác: tư liệu về tướng Hồ Cưỡng gọi vùng Nhân Trạch là Lý Nhân Nam — nơi ông lập họ Hồ, và Lý Nhân cũng là tên một thôn ở Đại Trạch cũ ngay phía bắc; “Việt Trung” là tên của nông trường quốc doanh, không phải tên làng.

Trùng tên: tên Nam Trạch không trùng với xã phường nào ở tỉnh khác.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã Nam Trạch giáp Hoàn Lão ở phía bắc; giáp các phường Đồng Sơn và Đồng Thuận ở phía nam; giáp Biển Đông ở phía đông và xã Bố Trạch ở phía tây.

Phía tây là vùng gò đồi đất đỏ vàng của nông trường cũ; phần giữa là đồng ruộng xen gò thấp; phía đông là cồn cát và bãi biển. Theo Wikipedia, Nhân Trạch cũ là xã bãi ngang ven biển, cách trung tâm Đồng Hới khoảng 10 km, có bờ biển dài khoảng 3 km nối liền với bãi biển Nhật Lệ, và chia làm ba khu vực: vùng Xã (trung tâm), Bắc Sông Dinh (xóm đò) và Nhân Hồng.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa của Quảng Bình cũ, với mùa mưa bão tháng 9 – 11 và gió Tây Nam khô nóng mùa hè.

Lịch sử

Vùng Lý Nhân có lịch sử khai phá từ cuối thời Trần: theo Wikipedia, tướng Hồ Cưỡng (Hồ Hồng) được Hồ Quý Ly cử chỉ huy một đạo quân vào đánh Champa ở Thuận Hóa; sau đó ông lập họ Hồ ở vùng Lý Nhân Nam (nay là Nhân Trạch cũ), chiêu dân lập ấp, khai khẩn đất đai.

Về nông trường: một đoạn tư liệu lưu trong bài Wikipedia về xã Nam Trạch (chưa đối chiếu được với nguồn gốc) ghi tiền thân nông trường quốc doanh Việt Trung gồm Nông trường Phú Quý (cuối năm 1956), Nông trường quân đội Sen Bàng (tháng 7/1957) và Trại chăn nuôi Thuận Đức (tháng 2/1959), được Chính phủ hợp nhất ngày 1/1/1960. Khu dân cư nông trường về sau trở thành thị trấn Nông trường Việt Trung — đến năm 2025 vẫn là một trong ba thị trấn của huyện Bố Trạch.

• Sau 1975 — huyện Bố Trạch (tỉnh Bình Trị Thiên) gồm thị trấn nông trường Việt Trung và các xã, trong đó có Lý Trạch, Nam Trạch, Nhân Trạch.
• 1/12/2024 — xã Lý Trạch và xã Nam Trạch nhập thành xã Lý Nam (Nghị quyết 1242/NQ-UBTVQH15).
• 19/3/2025 — trong phương án sắp xếp ban đầu, thành phố Đồng Hới từng đề xuất mở rộng một phường mới sang xã Nam Trạch và một phần xã Nhân Trạch; phương án cuối cùng không theo hướng này.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 nhập thị trấn Nông trường Việt Trung, xã Nhân Trạch và xã Lý Nam thành xã Nam Trạch, tỉnh Quảng Trị; hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số 32.594 người, phân bố rất lệch: theo số liệu năm 2019 trên Wikipedia, Nhân Trạch cũ có khoảng 9.600 người chỉ trên 2,44 km² (gần 3.900 người/km²), trong khi Lý Trạch cũ có khoảng 4.700 người trên 21,8 km².

Cư dân chủ yếu là người Kinh. Các thôn của Nhân Trạch cũ mang tên Nhân Tiến, Nhân Hải, Nhân Nam, Nhân Quang, Nhân Bắc, Nhân Đức, Bắc Hồng, Nam Hồng; Lý Trạch cũ đánh số thôn từ 1 đến 10.

Wikipedia nêu ông Trần Minh Diệu (sinh năm 1958), đại biểu Quốc hội khóa XIII đoàn Quảng Bình, là người gắn với đất Nam Trạch.

Kinh tế

Cơ cấu sinh kế phản ánh ba vùng đất hợp thành. Phía tây là đất của nông trường quốc doanh cũ — tiền thân gồm các nông trường và một trại chăn nuôi — nên nông nghiệp trên đất đồi vẫn là nét chính. Phần giữa (Lý Trạch, Nam Trạch cũ) là vùng làng nông nghiệp. Phía đông, Nhân Trạch là xã bãi ngang ven biển với mật độ dân rất cao, đời sống gắn với biển.

Vị trí sát Đồng Hới — Nhân Trạch cũ chỉ cách trung tâm khoảng 10 km — và bờ biển nối liền bãi biển Nhật Lệ khiến dải phía nam và ven biển của xã chịu sức hút của đô thị Đồng Hới; chính phương án sắp xếp ban đầu năm 2025 từng đề xuất đưa một phần vùng này vào phường của Đồng Hới.

Văn hóa

Lăng mộ Hồ Hồng (Hồ Cưỡng) ở Nhân Trạch là di tích lưu niệm danh nhân cấp quốc gia. Theo Wikipedia, bài vị Hồ Cưỡng và cha là Hồ Kha được thờ ở đền thành hoàng làng; cả hai được vua Khải Định sắc phong “Dực bảo trung hưng thần” và cho xây khuôn viên lăng mộ. Lăng nằm cách cầu Chánh Hòa trên Quốc lộ 1 khoảng 3 km về phía đông; do xuống cấp, dòng họ Hồ đã chuyển phần mộ về khuôn viên lăng mộ dòng họ ở Nhân Trạch. Hồ Cưỡng cũng được thờ là vị tổ khai cơ ở Quỳnh Đôi (Quỳnh Lưu, Nghệ An) — mối liên hệ giữa hai vùng đất qua một dòng họ.

Vùng Lý Trạch cũ có Nghĩa trang liệt sĩ Ba Dốc.

Giao thông

Đường sắt Bắc – Nam chạy qua địa bàn xã theo hướng bắc – nam (Wikipedia có ảnh đoạn tuyến qua Nam Trạch). Vùng biển Nhân Trạch nối với Quốc lộ 1 bằng đường huyện từ phía cầu Chánh Hòa, dài khoảng 3 km.

Bản đồ Xã Nam Trạch

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Nam Trạch được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bố Trạch trước đây

• Xã Bắc Trạch 36.861
• Xã Bố Trạch 33.230
• Xã Đông Trạch 34.174
• Xã Hoàn Lão 43.554
• Xã Phong Nha 39.254
• Xã Thượng Trạch 3.615