Thượng Trạch là xã biên giới vùng núi đá vôi Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Trị, giáp Lào, nơi có hang Sơn Đoòng và cộng đồng người Ma Coong; xã được lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở hai xã Tân Trạch và Thượng Trạch của huyện Bố Trạch cũ. Diện tích 1.095,78 km², dân số 3.615 người.
Tổng quan
Thượng Trạch là một xã biên giới của tỉnh Quảng Trị, chiếm toàn bộ phần tây nam của vùng huyện Bố Trạch (tỉnh Quảng Bình) cũ, nằm sâu trong khối núi đá vôi Phong Nha – Kẻ Bàng. Wikipedia ghi đây là xã rộng nhất tỉnh Quảng Trị và rộng thứ hai cả nước.
Diện tích 1.095,78 km² nhưng dân số chỉ 3.615 người, mật độ khoảng 3,3 người/km² — thuộc hàng thưa nhất cả nước. Phần lớn đất đai là rừng núi đá vôi thuộc Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, di sản thiên nhiên thế giới. Xã hợp thành từ hai xã cũ Tân Trạch và Thượng Trạch; trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Thượng Trạch cũ.
Hai điểm nhận diện nổi bật: hang Sơn Đoòng, được coi là hang động tự nhiên lớn nhất thế giới đã biết, và cộng đồng người Ma Coong với lễ hội Đập trống. Các xã cùng huyện cũ gồm Phong Nha, Bố Trạch, Hoàn Lão, Bắc Trạch, Đông Trạch, Nam Trạch.
Tên gọi và ý nghĩa
Nguồn gốc: tên xã mới giữ nguyên tên xã Thượng Trạch cũ — xã lớn hơn và nằm sâu hơn về phía biên giới trong hai xã hợp thành. Tên xã cũ Tân Trạch không còn là tên đơn vị hành chính.
Phân tích Hán Việt: 上 thượng nghĩa là trên, phía trên, vùng cao (như “thượng nguồn”, “miền thượng”); 澤 trạch nghĩa gốc là đầm, chằm, nghĩa mở rộng là ân trạch, và ở đây là chữ chung của tên các xã huyện Bố Trạch (lấy từ tên huyện). Theo cách đặt tên “X + Trạch” của huyện, chữ đầu thường chỉ vị trí: Bắc Trạch ở phía bắc, Tây Trạch ở phía tây, và Thượng Trạch là xã ở vùng cao, thượng nguồn — đúng với vị trí miền núi biên giới của nó. Nghĩa này là nghĩa đọc theo chữ; chưa tìm được văn bản thành lập xã giải thích lý do chọn tên.
Địa danh tiếng dân tộc: bên dưới lớp tên Hán Việt hành chính, các bản trong xã mang tên gốc tiếng Bru – Vân Kiều/Ma Coong như Cà Roòng (Kà Roòng), Nông, Nựu, Tuộc, Tvoi, Chăm Pu, Côn Roàng, Coóc; nghĩa của các tên này chưa có tư liệu giải thích. Tên hang Sơn Đoòng là tên ghép do đoàn thám hiểm đặt năm 2009: chữ Hán Việt 山 sơn (núi) ghép với địa danh “Đoòng” có sẵn — gần cửa hang có bản Đoòng của người Vân Kiều.
Trùng tên: tên Thượng Trạch không trùng với xã phường nào ở tỉnh khác.
Địa lý
Theo Wikipedia, xã Thượng Trạch giáp Kim Phú ở phía bắc; giáp Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào ở phía tây và phía nam; giáp Phong Nha, Bố Trạch và Trường Sơn ở phía đông. Bên kia biên giới là khu bảo tồn Hin Namno thuộc tỉnh Khăm Muộn của Lào — cùng một khối đá vôi với Kẻ Bàng.
Địa hình là núi đá vôi cổ bị chia cắt mạnh, xen các thung lũng hẹp và vùng núi đất. Theo Wikipedia, kiến tạo các-xtơ của khu vực hình thành từ khoảng 400 triệu năm trước, thuộc loại cổ nhất châu Á; khu vực có khoảng 300 hang động, nhiều sông ngầm. Sông suối ít nước thường xuyên: mùa khô (tháng 2 – 8) nhiều suối cạn, mùa mưa lũ dồn về các thung lũng từ tháng 9 đến tháng 11.
Thảm thực vật chủ yếu là rừng nhiệt đới trên núi đá vôi, thuộc vùng lõi và vùng đệm của vườn quốc gia. Khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm, lượng mưa năm 2.000 – 2.500 mm, có thời điểm nhiệt độ mùa đông xuống khoảng 6 °C.
Lịch sử
Thượng Trạch là vùng miền núi biên giới của huyện Bố Trạch. Trong kháng chiến chống Mỹ, vùng núi Kẻ Bàng là nơi có các tuyến đường chiến lược của hệ thống đường Hồ Chí Minh, trong đó có đường 20 Quyết Thắng; các trọng điểm trên tuyến này nằm trong danh mục di tích đường Hồ Chí Minh cấp quốc gia.
Hang Sơn Đoòng được người dân địa phương Hồ Khanh tình cờ tìm thấy năm 1991 khi trú mưa ở cửa hang; năm 2009 ông dẫn đoàn Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh (do Howard Limbert dẫn đầu) trở lại. Ngày 14/4/2009 đoàn công bố quy mô hang, vượt hang Deer ở Gunung Mulu (Malaysia) để trở thành hang tự nhiên lớn nhất thế giới đã biết.
- Trước 2025 — xã Thượng Trạch cũ rộng 725,72 km², dân số năm 2019 là 2.911 người, chia thành 18 thôn: 51, 61, A Ki, Ban, Bụt, Chăm Pu, Cờ Đỏ, Côn Roàng, Coóc, Cu Tồn, Kà Roòng 1, Kà Roòng 2, Khe Rung, Nông Cũ, Nông Mới, Nựu, Tuộc, Tvoi.
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 nhập xã Tân Trạch và xã Thượng Trạch thành xã Thượng Trạch, thuộc tỉnh Quảng Trị (tỉnh Quảng Bình nhập vào Quảng Trị theo Nghị quyết 202/2025/QH15). Xã mới hoạt động từ 1/7/2025.
Dân cư – xã hội
Với 3.615 người trên gần 1.100 km², dân cư sống thành các bản nhỏ ven suối, cách nhau xa. Wikipedia ghi xã có đa số là cộng đồng người Ma Coong.
Người Ma Coong (Măng Coong) là một nhóm địa phương thuộc dân tộc Bru – Vân Kiều, nói ngôn ngữ thuộc ngữ chi Cơ Tu, ngữ tộc Môn – Khmer. Wikipedia nêu nhóm này khoảng 600 người, sống ở các bản Noông, bản 61 (Cà Roòng), bản Nịu… của xã Thượng Trạch. Sau năm 1945 người Vân Kiều là một trong những dân tộc lấy họ Hồ để ghi nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh. Gần cửa hang Sơn Đoòng có bản Đoòng của người Vân Kiều.
Hạ tầng giao thông, điện, trường học, trạm y tế ở vùng này còn khó khăn — Wikipedia mô tả các xã vùng đệm Phong Nha – Kẻ Bàng là vùng sâu vùng xa, hạ tầng kém phát triển.
Kinh tế
Theo Wikipedia, dân cư các xã vùng đệm Phong Nha – Kẻ Bàng sống chủ yếu bằng nghề nông và khai thác lâm sản, canh tác trên các thung lũng nhỏ ven suối; đất bằng rất ít vì phần lớn diện tích là núi đá vôi và rừng thuộc vườn quốc gia. Danh mục đặc sản Quảng Bình trên Wikipedia có rượu cần Ma Coong Thượng Trạch.
Du lịch thám hiểm hang động là hướng kinh tế mới gắn với hang Sơn Đoòng và các hang lớn trong quần thể; Wikipedia cũng ghi nhận ở vùng Phong Nha, nhiều người trước đây khai thác rừng đã chuyển sang bảo vệ rừng và làm du lịch.
Văn hóa
Lễ hội Đập trống của người Ma Coong được tổ chức vào ngày 16 tháng Giêng âm lịch để mừng mùa trăng mới, tại bản Cà Roòng; lễ hội được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019 (loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng). Đây là di sản văn hóa nổi bật nhất của xã.
Theo Wikipedia, các tên Vân Kiều, Ma Coong, Trì, Khùa, Bru thực tế chỉ các nhóm khác nhau trong cùng một tộc người Bru – Vân Kiều; Tổng điều tra năm 2019 ghi tỉnh Quảng Bình (cũ) có 18.575 người Bru – Vân Kiều, đông thứ hai cả nước sau Quảng Trị (cũ). Sau khi hai tỉnh hợp nhất, phần lớn người Bru – Vân Kiều ở Việt Nam sống trong địa giới tỉnh Quảng Trị mới, và nhóm Ma Coong ở Thượng Trạch là một sắc thái riêng trong cộng đồng đó.
Du lịch
Hang Sơn Đoòng rộng khoảng 150 m, cao hơn 200 m, dài gần 9 km theo số đo được Wikipedia dẫn, dung tích ước khoảng 38,5 triệu m³. Hang có sông ngầm dài khoảng 2,5 km, các cột nhũ đá rất lớn và hai “giếng trời” nơi trần hang sụp, cho phép cây rừng mọc ngay trong lòng hang. Báo New York Times xếp Sơn Đoòng thứ 8 trong danh sách 52 nơi nên đến năm 2014.
Quanh khu vực còn nhiều hang lớn thuộc quần thể Phong Nha – Kẻ Bàng.
Bản đồ Xã Thượng Trạch
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Thượng Trạch được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Tân Trạch | Huyện Bố Trạch | Tỉnh Quảng Bình | toàn bộ |
| Xã Thượng Trạch | Huyện Bố Trạch | Tỉnh Quảng Bình | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Thượng Trạch gồm những xã cũ nào?
Hai xã Tân Trạch và Thượng Trạch của huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình cũ.
Hang Sơn Đoòng thuộc xã nào?
Hang Sơn Đoòng nằm trên địa bàn xã Thượng Trạch, tỉnh Quảng Trị, trong quần thể Phong Nha – Kẻ Bàng.
Tên Thượng Trạch có nghĩa là gì?
上澤: “Thượng” là trên, vùng cao; “Trạch” là chữ chung của tên các xã huyện Bố Trạch. Tên mang nghĩa xã Trạch ở vùng cao, thượng nguồn.
Người Ma Coong là ai?
Một nhóm địa phương của dân tộc Bru – Vân Kiều, sống ở các bản Noông, Cà Roòng, Nịu… của xã Thượng Trạch; nổi tiếng với lễ hội Đập trống ngày 16 tháng Giêng.
Thượng Trạch rộng bao nhiêu?
1.095,78 km², dân số 3.615 người; Wikipedia ghi đây là xã rộng nhất tỉnh Quảng Trị và rộng thứ hai cả nước.
Cùng Huyện Bố Trạch trước đây
- Xã Bắc Trạch 36.861
- Xã Bố Trạch 33.230
- Xã Đông Trạch 34.174
- Xã Hoàn Lão 43.554
- Xã Nam Trạch 32.594
- Xã Phong Nha 39.254
← Toàn bộ 78 xã, phường của Quảng Trị Tra tên xã cũ → mới