Xã Bố Trạch

Tổng quan

Bố Trạch là một xã của tỉnh Quảng Trị, nằm ở giữa vùng huyện Bố Trạch cũ: phía đông là đồng bằng Hoàn Lão, phía tây là thung lũng sông Son và vùng núi đá vôi Kẻ Bàng. Đây là đơn vị duy nhất trong bảy xã của huyện cũ được đặt đúng bằng tên huyện.

Xã có diện tích 299,42 km², dân số 33.230 người, mật độ khoảng 111 người/km². Bốn xã cũ hợp thành là Hưng Trạch (rộng nhất, ven sông Son), Cự Nẫm, Vạn Trạch và Phú Định (xã lập năm 1979 ở vùng kinh tế mới). Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND xã Cự Nẫm cũ.

Cự Nẫm được biết tới qua di tích quốc gia làng chiến đấu Cự Nẫm; Vạn Trạch có các làng cổ Vạn Lộc, Thọ Lộc trên tuyến đường từ Hoàn Lão lên Phong Nha. Các xã cùng huyện cũ: Hoàn Lão, Phong Nha, Bắc Trạch, Đông Trạch, Nam Trạch, Thượng Trạch.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: không xã cũ nào trong bốn xã hợp thành mang tên Bố Trạch; tên xã mới là tên huyện Bố Trạch của tỉnh Quảng Bình cũ, đơn vị kết thúc hoạt động ngày 1/7/2025. Đây là kiểu đặt tên “giữ tên huyện” để địa danh lịch sử không mất đi khi cấp huyện chấm dứt.

Gốc Bố Chính: tên Bố Trạch gắn với vùng Bố Chính (布政) xưa. Theo Wikipedia, năm 1069 vua Champa dâng ba châu Địa Lý, Bố Chính, Ma Linh cho Đại Việt; năm 1075 Lý Thường Kiệt đổi châu Bố Chinh thành châu Bố Chính. Thời Trịnh – Nguyễn, sông Gianh chia vùng này thành Bố Chính ngoại châu (phía bắc) và Bố Chính nội châu (phía nam, đất Bố Trạch ngày nay); đầu triều Nguyễn vẫn dùng hai tên Bố Chính nội, Bố Chính ngoại. Tư liệu địa phương chép trên Wikipedia cho biết năm 1831, khi lập tỉnh Quảng Bình, vua Minh Mạng đổi huyện Bố Chính thành huyện Bố Trạch.

Phân tích Hán Việt: tên huyện thường được viết 布澤. 布 bố nghĩa gốc là vải, nghĩa mở rộng là bày ra, ban bố (như trong 布政 bố chính — ban bố chính sự); 澤 trạch là đầm, chằm, và theo nghĩa bóng là ơn huệ thấm khắp (ân trạch). Đọc theo chữ, “Bố Trạch” có thể hiểu là “ban rải ân trạch”; tuy nhiên chưa tìm được văn bản triều Nguyễn giải thích lý do chọn chữ, nên đây chỉ là nghĩa chữ, không phải lời giải chính thức. Từ điển trên Wiki Ngôn Ngữ có mục Bố Trạch (huyện thuộc tỉnh Quảng Bình).

Chữ “Trạch” lan sang tên xã: danh sách xã của huyện sau năm 1975 cho thấy gần như mọi xã mang đuôi “Trạch” (Hưng Trạch, Vạn Trạch, Hạ Trạch, Tây Trạch…). Riêng Cự Nẫm và Phú Định là hai tên khác lệ. Tên Bố Trạch hiện không trùng với xã phường nào ở tỉnh khác.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã Bố Trạch giáp Bắc Trạch và Đông Trạch ở phía bắc, Nam Trạch ở phía nam, Hoàn Lão và Nam Trạch ở phía đông, Phong Nha và Thượng Trạch ở phía tây. Xã không giáp biển.

Địa hình chủ yếu là gò đồi và thung lũng xen kẽ đồng ruộng. Phía bắc xã cũ Hưng Trạch có sông Son (nhánh của sông Gianh) chảy từ hướng động Phong Nha xuống; đường Hồ Chí Minh chạy qua phần bắc Hưng Trạch. Vùng Phú Định – Hưng Trạch nằm trong vùng đệm của Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng theo danh sách xã vùng đệm Wikipedia nêu. Phía đông, vùng Vạn Trạch có thượng nguồn sông Lý Hòa đi qua làng Vạn Lộc.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa Bắc Trung Bộ, có mùa mưa lũ khoảng tháng 9 – 11 và mùa nắng nóng với gió Tây Nam.

Lịch sử

Tháng 6/1955, xã Sơn Trạch được chia thành bốn xã Sơn Trạch, Liên Trạch, Hưng Trạch và Cự Nẫm — đây là thời điểm Hưng Trạch và Cự Nẫm trở thành đơn vị hành chính riêng. Danh sách xã của huyện Bố Trạch sau năm 1975 (khi thuộc tỉnh Bình Trị Thiên) đã có Cự Nẫm, Hưng Trạch và Vạn Trạch.

Trong kháng chiến chống Mỹ, Cự Nẫm là một làng chiến đấu; di tích làng chiến đấu Cự Nẫm được xếp hạng di tích quốc gia. Ở Vạn Trạch, theo Wikipedia, ngày 5/12/1967 tại thôn Tròn đã xảy ra vụ thảm sát do phía Mỹ gây ra, làm 68 thường dân thiệt mạng và 16 người bị thương.

• 13/3/1979 — lập xã Phú Định tại vùng kinh tế mới.
• 13/6/1986 — một số xóm của Vạn Trạch (xóm Đá, xóm Mít, xóm Cồn) cùng thôn Cửa Lăng của xã Phú Trạch được tách ra lập xã Sơn Lộc (nay thuộc xã Đông Trạch).
• 30/6/1989 — huyện Bố Trạch về tỉnh Quảng Bình tái lập.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 nhập Hưng Trạch, Cự Nẫm, Vạn Trạch, Phú Định thành xã Bố Trạch thuộc tỉnh Quảng Trị; hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số 33.230 người. Theo số liệu năm 2019 trên Wikipedia: Hưng Trạch khoảng 11.500 người trên 95 km², Cự Nẫm khoảng 6.800 người trên 32,8 km², Vạn Trạch khoảng 6.700 người trên 27,4 km². Dân cư dày ở các làng đồng bằng phía đông và dọc sông Son, thưa ở vùng đồi phía tây và nam.

Cư dân chủ yếu là người Kinh. Các làng có lịch sử lâu đời: Cự Nẫm chia thành các thôn mang chung gốc “Nẫm” (Nam Nẫm, Đông Nẫm, Bắc Nẫm, Tân Nẫm, Trung Nẫm, Tây Nẫm, Sen Nẫm) cùng các thôn Hà Môn, Trung Sơn, Đông Sơn, Hòa Sơn, Nguyên Sơn, Mỹ Sơn; Hưng Trạch có Bồng Lai, Cổ Giang, Khương Hà, Thanh Bình, Thanh Hưng. Ở Vạn Trạch, làng Thọ Lộc có hai dòng họ lớn là họ Hà và họ Nguyễn.

Phú Định là vùng dân cư hình thành muộn hơn, từ chương trình xây dựng vùng kinh tế mới cuối thập niên 1970.

Kinh tế

Nông nghiệp là nền: lúa nước ở các cánh đồng Vạn Trạch, Cự Nẫm; hoa màu và cây công nghiệp ngắn ngày trên đất gò; trồng rừng ở vùng đồi phía tây. Wikipedia mô tả làng Thọ Lộc “khá trù phú”, người dân sống chủ yếu bằng nghề làm ruộng.

Một số sản phẩm truyền thống: rượu Vạn Lộc (rượu gạo, rượu nếp) từng nổi tiếng nhưng nay theo Wikipedia đã thất truyền; hương làng Vạn ở thôn Tròn được công nhận sản phẩm OCOP. Vùng Hưng Trạch ven sông Son, gần đường Hồ Chí Minh và vườn quốc gia, có điều kiện làm dịch vụ du lịch đi kèm với khu Phong Nha.

Văn hóa

Di tích làng chiến đấu Cự Nẫm — di tích lịch sử cấp quốc gia (theo danh mục di tích Quảng Bình trên Wikipedia).

Câu ca Kẻ Đòi – Kẻ Hạc – Kẻ Lau. Làng Vạn Lộc có tên cổ là Vạn Hạc; tư liệu địa phương kể xưa làng có một ngôi đình rất lớn với đôi hạc lớn ở cửa, quả chuông đồng lớn nhất vùng. Câu ca “Nằm đêm nghe trống Kẻ Đòi, nghe chuông Kẻ Hạc, nghe còi Kẻ Lau” được giải thích: trống Kẻ Đòi là trống chầu hát bội, chuông Kẻ Hạc là chuông đình Vạn Lộc, còi Kẻ Lau là còi phường săn. Làng còn có “Nền Nghĩa Chỉ” — miếu thờ những người không nơi nương tựa; tục tảo mộ cho họ vào cuối năm do thanh niên trong làng đảm nhận.

Nhân vật: Wikipedia nêu thiếu tướng Nguyễn Hữu Ngọc (sinh năm 1975) là người gắn với đất xã Bố Trạch.

Giao thông

Đường Hồ Chí Minh chạy qua vùng Hưng Trạch. Làng Thọ Lộc nằm trên đường từ Hoàn Lão lên Phong Nha; tuyến tỉnh lộ 2 đi qua làng Vạn Lộc và chia làng Thọ Lộc thành hai thôn Nam Lộc, Bắc Lộc. Đường sắt Bắc – Nam có ga xép Thọ Lộc trên địa phận làng Thọ Lộc.

Bản đồ Xã Bố Trạch

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Bố Trạch được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bố Trạch trước đây

• Xã Bắc Trạch 36.861
• Xã Đông Trạch 34.174
• Xã Hoàn Lão 43.554
• Xã Nam Trạch 32.594
• Xã Phong Nha 39.254
• Xã Thượng Trạch 3.615