Xã Phúc Trạch

Tổng quan

Ít địa danh cấp xã ở Hà Tĩnh được biết đến rộng như Phúc Trạch, bởi tên làng đã thành tên một giống bưởi: bưởi Phúc Trạch, chỉ dẫn địa lý được đăng bạ năm 2010 và nằm trong 39 chỉ dẫn địa lý Việt Nam được EU cam kết bảo hộ. Sau sắp xếp năm 2025, xã Phúc Trạch mới của tỉnh Hà Tĩnh gồm xã Phúc Trạch cũ cùng Hương Trạch và Hương Liên, trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Phúc Trạch cũ.

Xã rộng 201,42 km², dân số 18.135 người, mật độ khoảng 90 người/km². Trên đất Hương Liên cũ có bản Rào Tre của đồng bào dân tộc Chứt — nhóm cư dân hiếm hoi của dân tộc này ở Hà Tĩnh.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Phúc Trạch cũ, và gốc xa hơn là tên làng Phúc Trạch — theo Wikipedia, trước năm 1945 làng thuộc tổng Phúc Lộc, một trong năm tổng của huyện Hương Khê khi lập năm 1867. Thời 1946–1954 làng là xóm 4 của xã Hương Lĩnh lớn; sau cải cách ruộng đất, làng trở thành xã Hương Lĩnh riêng gồm 7 xóm Bạch, Hồng, Hoàng, Nam, Đông, Thanh, Huyền. Tên làng thành tên xã khi Hương Lĩnh nhập với Hương Lạc: bài Wikipedia về huyện dẫn Quyết định 167/QĐ-TTg năm 1971, bài về xã ghi năm 1972. Làng Phúc Trạch xưa nay ứng với các xóm 1–5 của xã Phúc Trạch cũ.

Chữ Hán: Wikipedia tiếng Trung ghi tên xã là 福泽社 (phồn thể 福澤). Chữ 福 (phúc) là phúc lành, may mắn; chữ 澤 (trạch) nghĩa gốc là đầm nước, nghĩa rộng là ơn huệ thấm nhuần. Cùng nguồn ghi Hương Trạch là 香泽 (cùng chữ trạch) và Hương Liên là 香连. Chưa tìm được văn bản Hán Nôm của làng để đối chiếu.

Tên các xã cũ: Hương Trạch và Hương Liên thuộc lớp tên “Hương + một chữ” có sau 1945, khi cả 37 xã của huyện đều mở đầu bằng chữ “Hương”.

Trùng tên: không có xã phường nào khác tên Phúc Trạch hiện nay. Khi nói “bưởi Phúc Trạch”, vùng bảo hộ là 19 xã của huyện Hương Khê cũ chứ không chỉ riêng xã này.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã giáp Hương Đô ở phía bắc, Cẩm Duệ (vùng Cẩm Xuyên cũ) ở phía đông, Hương Xuân ở phía tây và tỉnh Quảng Trị ở phía nam.

Sông Ngàn Sâu bắt nguồn từ vùng núi giáp ranh Hà Tĩnh – Quảng Trị, chảy về hướng bắc qua Hương Khê. Theo Wikipedia, sông có phụ lưu Rào Bội từ phía Quảng Bình cũ, và đến xã Hương Trạch thì nhận thêm phụ lưu Rào Rồng. Mùa lũ ngắn, từ tháng 9 đến tháng 11. Đường Phúc Trạch – Hương Liên từng bị sạt lở nghiêm trọng trong đợt mưa lũ tháng 10/2020.

Lịch sử

Theo Wikipedia, thời 1946–1954 Hương Khê bỏ đơn vị tổng, lập 15 xã; xã Hương Lĩnh khi ấy là một xã lớn gồm La Khê, Phúc Hội, Phúc Trạch, Can Hợi, Đô Khê, Chúc A, Vĩnh Cư — đất nay là các xã cũ Hương Trạch, Phúc Trạch, Hương Đô, Hương Lâm, Hương Liên.

• 1955 về sau — chia nhỏ; làng Phúc Trạch thành xã Hương Lĩnh riêng.
• 1971 (hoặc 1972) — Hương Lĩnh hợp với Hương Lạc thành xã Phúc Trạch.
• 1976 — Phúc Trạch, Hương Trạch, Hương Liên có tên trong danh sách 24 xã của huyện Hương Khê, tỉnh Nghệ Tĩnh.
• 1/7/2025 — Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 sắp xếp toàn bộ Hương Trạch, Hương Liên và Phúc Trạch thành xã Phúc Trạch.

Theo SGGP (2018), khu tái định cư mới của bản Rào Tre được xây theo Đề án 2571, đặt mục tiêu hoàn thành năm 2020.

Dân cư và xã hội

Xã có 18.135 người, người Kinh chiếm đa số. Điểm riêng là cộng đồng người Chứt ở bản Rào Tre — năm 2018 có 42 hộ, 146 người. Theo Tổng điều tra năm 2009, cả nước có 6.022 người Chứt, riêng Hà Tĩnh 156 người; Bài Wikipedia về người Chứt, ở mục nhóm Mã Liềng (Tuyên Hóa, Quảng Bình cũ), ghi một số người sống ở khu vực Rào Tre thuộc Hà Tĩnh, nhóm này thường được gọi là người Chứt.

Khu tái định cư có nhà kiên cố, điện, nước sạch, nhà văn hóa, đường vào dài 2,5 km; điểm trường mầm non Rào Tre khánh thành năm 2023. Đồn Biên phòng Bản Giàng gắn bó lâu năm với bản: hỗ trợ sản xuất, đỡ đầu học sinh, vận động bỏ tục hôn nhân cận huyết. Theo Wikipedia, xã có giáo họ Hạ Vàng thuộc giáo xứ Tân Hội.

Kinh tế

Cây bưởi là trụ cột. Theo Wikipedia, bưởi Phúc Trạch quả hình cầu, nặng 1–1,5 kg, 14–16 múi, thịt hồng nhạt hoặc trắng trong, vị ngọt thanh; trồng tập trung ở bốn xã Phúc Trạch, Hương Trạch, Hương Đô, Lộc Yên. Năm 1938 bưởi được thưởng mề đay ở cuộc đấu xảo quả ngon toàn Đông Dương; năm 2002 được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đưa vào danh sách bảy cây ăn quả quý hiếm cấm xuất khẩu giống; năm 2004 được cấp nhãn hiệu hàng hóa.

Cả ba xã cũ đều có tên trong danh sách 19 xã thuộc vùng chỉ dẫn địa lý. Năm 2021 toàn vùng có 2.593 ha bưởi, khoảng 2.800 hộ và gần 160 doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ hợp tác tham gia; sản lượng hơn 21.000 tấn; mùa năm ấy lần đầu bưởi được bán trên các sàn thương mại điện tử lớn. Người Chứt ở Rào Tre trồng lúa, ngô, keo và làm rừng.

Văn hóa

Người Chứt ở Rào Tre giữ Tết Chăm Cha Bới — theo tiếng Chứt nghĩa là lễ mừng cơm mới — tổ chức ngày 12/11 âm lịch hằng năm, sau khi thu hoạch xong, để tạ ơn trời đất. Bản còn tổ chức Tết Lấp lỗ với phần lễ và phần hội theo nghi thức truyền thống, được Báo Hà Tĩnh nhiều lần đưa tin.

Giao thông

Theo Wikipedia, xã có quốc lộ 15 và đường Hồ Chí Minh đi qua; đường sắt Bắc Nam có ga Phúc Trạch (lý trình 396+180). Đường Phúc Trạch – Hương Liên nối trung tâm xã với vùng Rào Tre.

Bản đồ Xã Phúc Trạch

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Phúc Trạch được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Hương Khê trước đây

• Xã Hà Linh 12.622
• Xã Hương Bình 17.530
• Xã Hương Đô 14.287
• Xã Hương Khê 29.994
• Xã Hương Phố 18.633
• Xã Hương Xuân 17.422