Xã Hương Phố

Tổng quan

Xã Hương Phố (tỉnh Hà Tĩnh) hợp từ ba xã Gia Phố, Hương Giang và Hương Thủy của huyện Hương Khê cũ; trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Gia Phố cũ. Gia Phố vốn sát huyện lỵ: chính đất Gia Phố cùng Phú Phong đã được tách ra để lập thị trấn Hương Khê năm 1985.

Diện tích 135,68 km², dân số 18.633 người, mật độ khoảng 137 người/km² — đông đúc thứ hai vùng Hương Khê, sau xã Hương Khê.

Điểm riêng của xã nằm ở tên gọi: tên xã mới không trùng với xã nào trong ba xã cũ mà dùng lại tên Hương Phố — một xã đã không còn từ năm 1971. Trên tuyến đường sắt Bắc Nam qua vùng Hương Khê có ga mang tên Hương Phố. Khu Thủy Lâm của xã Hương Thủy cũ là chỗ gặp nhau của sông Ngàn Sâu, đường sắt Bắc Nam và quốc lộ 15.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc — một tên được dùng lại: sau năm 1945, khi huyện Hương Khê bỏ cấp tổng, cả 37 xã của huyện đều có tên mở đầu bằng “Hương”, trong đó có xã Hương Phố và xã Hương Thịnh. Năm 1971, theo Quyết định 167/QĐ-TTg, hai xã này hợp thành xã Gia Phố. Chữ “Phố” vì thế tiếp tục có mặt trong tên Gia Phố, và năm 2025 xã mới lấy lại trọn tên Hương Phố. Chưa tìm được tờ trình hay bài báo giải thích lý do chọn tên này.

Chữ Hán: chưa tìm được nguồn ghi chữ Hán của tên Hương Phố. Với tên xã cũ Gia Phố, Wikipedia tiếng Trung ghi 嘉庯: chữ 嘉 (gia) nghĩa là tốt đẹp; chữ 庯 là chữ Nôm đọc “phố”. Nguồn này cũng ghi Hương Giang là 香江 và Hương Thủy là 香水, cùng chữ “hương” 香 với tên huyện 香溪.

Tên các xã cũ: Gia Phố là tên ghép năm 1971; chữ “Phố” lấy từ Hương Phố, còn chữ “Gia” không có trong tên Hương Thịnh và chưa có nguồn giải thích. Hương Giang và Hương Thủy giữ lối tên “Hương + một chữ” từ sau 1945.

Trùng tên: không có xã phường nào khác tên Hương Phố. Riêng tên xã cũ Hương Thủy trùng với phường Hương Thủy của thành phố Huế — hai địa danh không liên quan.

Địa lý

Theo Wikipedia, phía bắc xã giáp Hà Linh và Toàn Lưu, phía nam giáp Hương Đô, phía đông giáp Thạch Xuân (vùng Thạch Hà cũ), phía tây giáp Hương Bình và Hương Khê.

Sông Ngàn Sâu — phụ lưu chính của sông La, dài khoảng 131 km — bắt nguồn ở vùng núi giáp ranh Hà Tĩnh và Quảng Trị, chảy về hướng bắc qua Hương Khê, Vũ Quang, Đức Thọ, rồi hợp với sông Ngàn Phố ở ngã ba Tam Soa thành sông La. Lưu vực của sông rộng 3.214 km², lưu lượng trung bình năm khoảng 195 m³/s; mùa lũ ngắn, từ tháng 9 đến tháng 11. Tại Thủy Lâm (Hương Thủy cũ), sông gặp đường sắt và quốc lộ 15.

Lịch sử

Ba xã cũ đều thuộc huyện Hương Khê từ khi lập huyện năm 1867. Sau 1945, vùng này có các xã Hương Phố, Hương Thịnh, Hương Giang, Hương Thủy.

• 11/6/1971 — Quyết định 167/QĐ-TTg hợp Hương Phố và Hương Thịnh thành xã Gia Phố.
• 1976 — huyện Hương Khê thuộc tỉnh Nghệ Tĩnh, gồm 24 xã, trong đó có Gia Phố, Hương Giang, Hương Thủy; năm 1991 trở lại tỉnh Hà Tĩnh.
• 19/8/1985 — một phần đất và dân Gia Phố cùng Phú Phong được tách ra lập thị trấn Hương Khê (Quyết định 222-HĐBT).
• 19/1/2009 — Gia Phố chuyển thêm 89,08 ha và 792 nhân khẩu cho thị trấn khi mở rộng.
• 1/7/2025 — Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 sắp xếp toàn bộ Hương Giang, Hương Thủy và Gia Phố thành xã Hương Phố.

Huyện Hương Khê là địa bàn chính của khởi nghĩa Hương Khê (1885–1896). Theo Báo Hà Tĩnh, thời chống Mỹ đường Trường Sơn Đông đi qua Hương Khê, gắn với phà Địa Lợi, hầm Lộc Yên và Bộ Chỉ huy Binh đoàn 559.

Dân cư và xã hội

Xã có 18.633 người, mật độ cao thứ hai vùng Hương Khê. Theo Wikipedia, huyện Hương Khê cũ có các dân tộc Kinh (đa số), Thổ, Thái và Chứt; khoảng 27,87% dân số theo Công giáo, các giáo xứ vùng tây nam Hà Tĩnh thuộc giáo hạt Ngàn Sâu.

Mỗi xã cũ có trường học các cấp cơ sở và trạm y tế; xã giáp sát trung tâm xã Hương Khê, nơi tập trung các cơ sở giáo dục, y tế của huyện cũ.

Kinh tế

Cả ba xã cũ Gia Phố, Hương Giang và Hương Thủy đều có tên trong danh sách 19 xã thuộc vùng chỉ dẫn địa lý bưởi Phúc Trạch. Theo số liệu năm 2022, toàn vùng có 2.714 ha bưởi, 1.920 ha cho quả, sản lượng hơn 23.000 tấn.

Theo Wikipedia, ngoài bưởi, vùng Hương Khê trồng lúa nước, ngô, chè, cam, chanh; cây công nghiệp có thông, cao su, keo lá tràm, gió trầm; chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà. Bài này cũng kể các sản vật của Hương Thủy: sắn Động Cửa, cá tràu (cá quả) Đập Trạng, cá mương.

Văn hóa và di tích

Hai di tích dưới đây chỉ tìm được ở một nguồn (Wikipedia):

• Đền Trạng — ở làng Vĩnh Phúc (Hương Thủy cũ), thờ các vị tiền bối có công giữ nước, trong đó có tướng Nguyễn Hữu Hộ thời Quang Trung; đền bị tàn phá nặng trong chiến tranh chống Mỹ.
• Đền thờ vua Hàm Nghi ở Gia Phố — được khôi phục, xây mới tại vị trí trước đây gọi là đền Voi Ngựa.

Giao thông

Theo Wikipedia, đường bộ chính của vùng Hương Khê là đường Hồ Chí Minh và quốc lộ 15 (nối Hương Khê với thành phố Hà Tĩnh và với Can Lộc, Đức Thọ); đường sắt Bắc Nam có các ga Thanh Luyện, Chu Lễ, Hương Phố, Phúc Trạch, La Khê. Thủy Lâm (Hương Thủy cũ) là nơi giao nhau của sông Ngàn Sâu, đường sắt Bắc Nam và quốc lộ 15.

Bản đồ Xã Hương Phố

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hương Phố được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Hương Khê trước đây

• Xã Hà Linh 12.622
• Xã Hương Bình 17.530
• Xã Hương Đô 14.287
• Xã Hương Khê 29.994
• Xã Hương Xuân 17.422
• Xã Phúc Trạch 18.135