Xã Pa Ham

Tổng quan

Pa Ham là một xã của tỉnh Điện Biên, nằm giữa phường Mường Lay ở phía bắc và xã Nậm Nèn ở phía nam; ranh giới phía đông là dòng Nậm Mức, bên kia sông là vùng Tủa Chùa cũ. Đây là xã nhỏ nhất về diện tích trong nhóm xã thuộc huyện Mường Chà cũ.

Xã có diện tích 135,84 km², dân số 8.171 người, mật độ khoảng 60 người/km² — cao nhất trong các xã thuộc vùng Mường Chà cũ. Theo Wikipedia tiếng Việt, xã gồm 15 bản. Trụ sở Đảng ủy, HĐND và UBND xã đặt tại trụ sở cũ của xã Pa Ham.

Pa Ham là “xã mẹ” của vùng: trong đợt chia tách năm 2012, cả hai xã Nậm Nèn và Huổi Mí đều được lập một phần từ đất hoặc dân của Pa Ham.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Pa Ham — xã có từ sớm, đã có tên trong danh sách 14 xã của huyện Mường Lay sau năm 1954. Tên xã Hừa Ngài, cũng có từ giai đoạn đó, nay còn lại là tên bản Hừa Ngài trong xã.

Không phải tên Hán Việt. Tra trên Wiki Ngôn Ngữ, âm “pa” không có chữ Hán Việt tương ứng; âm “ham” chỉ có vài chữ Hán hiếm, không tạo thành nghĩa khi ghép với “pa”. Pa Ham vì vậy là địa danh gốc tiếng dân tộc ở Tây Bắc, được ghi lại bằng chữ Quốc ngữ theo cách đọc địa phương. Chưa tìm được nguồn ngôn ngữ học hay địa chí giải thích nghĩa của tên, nên nghĩa chưa thống nhất; không nên suy nghĩa từ những từ tiếng Việt đồng âm.

Tên Hừa Ngài cũng thuộc lớp địa danh gốc dân tộc thiểu số, chưa có nguồn giải nghĩa. Tên các bản trong xã cho thấy nhiều lớp ngôn ngữ đan xen: có tên mang yếu tố “Huổi” (suối) như Huổi Bon, Huổi Cang, Huổi Đắp; có tên như Há Là Chủ, San Sả Hồ, Phua Di Tổng mang dáng dấp địa danh vùng cao; và cả tên tiếng Việt như Phong Châu, Phi Công.

Tên Pa Ham không trùng với xã phường nào khác trong danh mục đơn vị hành chính mới.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, Pa Ham giáp phường Mường Lay ở phía bắc, xã Nậm Nèn ở phía nam, xã Sính Phình ở phía đông (ngăn cách bởi sông Nậm Mức), các xã Mường Tùng và Na Sang ở phía tây.

Nậm Mức là phụ lưu bờ phải sông Đà, bắt nguồn ở biên giới Việt – Lào vùng Mường Pồn, chảy theo hướng đông bắc rồi bắc, làm ranh giới giữa vùng Tủa Chùa và vùng Mường Lay – Mường Chà cũ, và đổ vào sông Đà tại bản Nậm Mức (phường Mường Lay).

Địa hình của xã là đồi núi bị chia cắt, nằm trong vùng núi cao 350–1.500 m của Mường Chà cũ. Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi, mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 9, mùa khô lạnh và hanh.

Lịch sử

Vùng đất Pa Ham thời Lê thuộc châu Lai, phủ An Tây; thời Nguyễn thuộc phủ Điện Biên; từ năm 1909 thuộc tỉnh Lai Châu cũ. Sau năm 1954, Pa Ham và Hừa Ngài là hai trong 14 xã của huyện Mường Lay.

• 2003–2005 — chia tỉnh Lai Châu (Nghị quyết 22/2003/QH11), hai xã thuộc tỉnh Điện Biên; năm 2005 huyện Mường Lay đổi tên thành huyện Mường Chà.
• 25/8/2012 — Nghị quyết 45/NQ-CP lập xã Huổi Mí trên cơ sở 13.937 ha và 2.527 nhân khẩu của xã Hừa Ngài, cộng 625 nhân khẩu của xã Pa Ham đang xâm canh, xâm cư trên đất Hừa Ngài; đồng thời lập xã Nậm Nèn từ 3.619,82 ha và 2.539 nhân khẩu của xã Pa Ham.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ xã Hừa Ngài và xã Pa Ham thành xã Pa Ham, hoạt động từ 1/7/2025.

Như vậy, sau gần 13 năm tách ra, phần đất Huổi Mí và Nậm Nèn tách từ hai xã này nay hợp thành xã Nậm Nèn mới, còn phần gốc của Pa Ham và Hừa Ngài hợp thành xã Pa Ham.

Dân cư – xã hội

8.171 cư dân sống ở 15 bản: Há Là Chủ A, Há Là Chủ B, Hát Tre, Huổi Bon, Huổi Cang, Huổi Đắp, Hừa Ngài, Mường Anh 1, Mường Anh 2, Pa Ham, Phong Châu, Phi Công, Phua Di Tổng, San Sả Hồ và San Súi.

Số liệu dân tộc riêng của xã chưa có trong các nguồn đã tra. Ở cấp huyện Mường Chà cũ, người H'Mông chiếm đa số (theo số liệu năm 2010 được Wikipedia dẫn), sau đó là người Thái; người H'Mông sống phân tán ở vùng cao, người Thái tập trung ở vùng thấp ven sông suối.

Nghị quyết 45/NQ-CP năm 2012 ghi rõ 625 nhân khẩu của xã Pa Ham khi đó đang “xâm canh, xâm cư” trên đất Hừa Ngài, và số dân này được tính vào xã Huổi Mí mới lập.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp là sinh kế chính của các bản: lúa nương, lúa nước ở các thung nhỏ, ngô, chăn nuôi gia súc, gia cầm và trồng, bảo vệ rừng.

Điểm riêng của Pa Ham là thủy điện trên Nậm Mức. Theo Wikipedia tiếng Việt:

• Thủy điện Nậm Mức — công suất 44 MW (2 tổ máy), sản lượng khoảng 176 triệu kWh/năm, xây trên đất hai xã Mường Mùn và Pa Ham; khởi công tháng 12/2009, tạm dừng vì thiếu vốn, khởi động lại năm 2012 và hòa lưới tháng 6/2015.
• Thủy điện Trung Thu — công suất 29,6 MW, xây trên đất xã Sính Phình và Pa Ham, thi công 2014–2016.

Vùng Mường Chà cũ cũng được ghi nhận có khoáng sản sắt, đồng, antimon, song chưa có tư liệu về mỏ đang khai thác trên đất Pa Ham.

Văn hóa

Chưa tìm được tư liệu về di tích được xếp hạng hay lễ hội riêng của xã Pa Ham. Văn hóa cộng đồng mang nét chung của vùng Mường Chà: người H'Mông với khèn, nghề rèn, trang phục thêu hoa văn; người Thái với xòe và các nghi lễ bản mường. Ở cấp tỉnh, nghệ thuật Xòe Thái (2013), nghệ thuật khèn của người Mông (2022) và nghề rèn của người Mông (2023) đã được ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Hành chính

Từ 1/7/2025 địa chỉ ghi: bản …, xã Pa Ham, tỉnh Điện Biên. Người dân xã Hừa Ngài cũ làm thủ tục tại UBND xã Pa Ham (trụ sở cũ của xã Pa Ham). Lưu ý phần đất Huổi Mí — từng tách từ Hừa Ngài — nay không thuộc Pa Ham mà thuộc xã Nậm Nèn.

Bản đồ Xã Pa Ham

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Pa Ham được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Mường Chà trước đây

• Phường Mường Lay 18.208
• Xã Mường Pồn 10.401
• Xã Mường Tùng 9.450
• Xã Na Sang 19.598
• Xã Nậm Nèn 7.496