Phường Mường Lay

Tổng quan

Mường Lay là một trong ba phường của tỉnh Điện Biên (cùng Điện Biên Phủ và Mường Thanh), và là phường rộng nhất tỉnh. Phường kế thừa địa bàn và tên gọi của thị xã Mường Lay — đô thị từng mang tên thị xã Lai Châu, tỉnh lỵ của tỉnh Lai Châu cũ cho tới năm 1992 — cộng thêm vùng núi xã Sá Tổng phía đông nam.

Phường có diện tích 222,65 km², dân số 18.208 người, mật độ khoảng 82 người/km². Theo cổng thông tin của phường, khi thành lập Mường Lay có 47 đơn vị dân cư (11 tổ dân phố và 36 bản). Trụ sở Đảng ủy, HĐND và UBND phường đặt tại số 26B đường Võ Nguyên Giáp.

Điểm nhận diện của Mường Lay là mặt hồ: phần lớn vùng thấp của đô thị cũ nay nằm dưới lòng hồ thủy điện Sơn La, khu dân cư mới được dựng lại trên các quả đồi san ủi dọc bờ Nậm Lay. Phường cũng là nút giao của quốc lộ 6 và quốc lộ 12, cách trung tâm tỉnh khoảng 90 km về phía bắc.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: phường mới giữ tên thị xã Mường Lay — tên mà thị xã mang từ năm 2005 đến 2025. Không xã, phường nào trong bốn đơn vị hợp thành mang tên Mường Lay; tên được chọn là tên của cả đô thị cũ. Hai tên phường Na Lay, Sông Đà và tên xã Lay Nưa, Sá Tổng nay không còn là tên đơn vị hành chính.

Tên gốc Thái, không phải Hán Việt. Theo công cụ tra của Wiki Ngôn Ngữ, cả hai âm “mường” và “lay” đều không có chữ Hán Việt tương ứng. Yếu tố “Mường” là dạng Việt hóa của từ mueang trong các ngôn ngữ Tai, chỉ một vùng cư trú có thủ lĩnh cùng các bản phụ thuộc — đơn vị “bản – mường” truyền thống của người Thái Tây Bắc. Yếu tố “Lay” cũng có mặt trong tên suối Nậm Lay chảy qua phường và trong tên các xã cũ Lay Nưa, Lay Cang, Lay Tở; nghĩa riêng của nó chưa tìm được nguồn giải thích đáng tin cậy, nên nghĩa của cả tên chưa thống nhất.

Mường Lay và Lai Châu: trong sử liệu thời Lê – Nguyễn, vùng này thuộc châu Lai; Wikipedia tiếng Việt mô tả Mường Lay là trung tâm của “xứ Lai”, tức Lai Châu cũ. Chữ 州 (châu) trong “Lai Châu” là tên một cấp hành chính thời phong kiến. Chưa có nguồn khẳng định chữ Hán cụ thể của âm “Lai” trong tên châu, nên ở đây không ghi.

Lịch sử tên: tên Mường Lay lần lượt là tên huyện (1954–2005), tên thị trấn (thị trấn Mường Lay, năm 1964 đổi thành thị trấn Lai Châu), và từ năm 2005 là tên thị xã — khi thị xã Lai Châu đổi tên thành Mường Lay để nhường tên Lai Châu cho tỉnh mới tách. Cũng năm 2005, huyện Mường Lay đổi thành huyện Mường Chà, vì vậy các tài liệu trước và sau 2005 dùng tên “Mường Lay” cho hai địa bàn khác nhau.

Chính tả xã cũ: tên xã nhập vào phường được viết hai cách — Sá Tổng (mô tả sắp xếp trên bản đồ hành chính, cổng thông tin phường) và Xá Tổng (nhiều văn bản cũ, tên đèo trên quốc lộ 6). Đây là một địa danh.

Trong danh mục đơn vị hành chính mới, tên Mường Lay không trùng với xã phường nào ở tỉnh khác.

Địa lý

Mường Lay nằm trong một thung lũng hẹp và dài, nơi gặp nhau của sông Đà, Nậm Na (từ Lai Châu chảy xuống) và Nậm Lay; trên địa bàn còn có các suối Nậm He, Nậm Cản. Nậm Mức — sông bắt nguồn ở biên giới Việt – Lào vùng Mường Pồn — đổ vào sông Đà tại bản Nậm Mức của phường.

Theo cổng thông tin phường, Mường Lay giáp các xã Sín Chải và Sính Phình ở phía đông; phía bắc là sông Đà, bên kia là các xã Lê Lợi, Tủa Sín Chải của tỉnh Lai Châu; phía tây giáp xã Nậm Hàng (Lai Châu); phía nam giáp các xã Mường Tùng và Pa Ham.

Địa hình dốc, độ cao từ khoảng 200 m ở mặt hồ tới 1.800 m trên các đỉnh phía đông nam (vùng Sá Tổng). Lượng mưa năm khoảng 1.800–2.200 mm, nhiều nhất vào tháng 7, tháng 8; mùa đông có thể có sương muối vài ngày, tháng 5 – 6 có gió tây khô nóng. Phần thấp nhất của thị xã cũ đã bị ngập khi hồ thủy điện Sơn La tích nước; Wikipedia ghi mặt hồ ở khu vực này rộng khoảng 50 km², kéo dài hàng chục km.

Lịch sử

Vùng Mường Lay thời Lê thuộc châu Lai, phủ An Tây (từ năm 1463); năm 1841 nhà Nguyễn lập phủ Điện Biên gồm cả châu Lai. Năm 1909 người Pháp lập tỉnh Lai Châu (cũ). Đây là đất của dòng họ Đèo — Đèo Văn Long, thủ lĩnh “Khu tự trị Thái” do Pháp dựng, sinh ở Mường Lay; Wikipedia ghi Mường Lay là thủ phủ của khu tự trị này từ năm 1948 đến 1954. Trong Chiến cục Đông Xuân, trước sức ép của Đại đoàn 316, quân Pháp rút khỏi Lai Châu từ ngày 9/12/1953; trong khoảng 2.100 người rút đi, chỉ 185 người tới được Điện Biên Phủ.

• 1954 — châu Lai đổi thành huyện Mường Lay; huyện gồm thị trấn Lai Châu và 14 xã, trong đó có Lay Nưa và Xá Tổng.
• 1964 — thị trấn Mường Lay chuyển trực thuộc tỉnh, rồi đổi tên thành thị trấn Lai Châu (2/9/1964).
• 8/10/1971 — Quyết định 189-CP lập thị xã Lai Châu từ thị trấn Lai Châu, xã Lay Cang, xã Lay Tở và bản Nậm Cản (xã Lay Nưa); bản Pháy Mảy của Lay Cang nhập vào xã Sá Tổng.
• 1990 — trận lũ quét mùa mưa tàn phá khu dân cư hai bờ suối, cuốn trôi cầu Sắt, chợ và bến xe.
• 18/4/1992 — Quyết định 130-HĐBT lập thị xã Điện Biên Phủ và chuyển tỉnh lỵ Lai Châu về đó; phần lớn cơ quan và dân cư rời Lai Châu.
• 2003–2004 — Nghị quyết 22/2003/QH11 chia tỉnh Lai Châu; thị xã Lai Châu về tỉnh Điện Biên, riêng phường Lê Lợi về Lai Châu mới. Nghị định 01/2004/NĐ-CP chuyển bản Thành Chử (813 ha, 328 nhân khẩu) của xã Xá Tổng sang xã Tủa Sín Chải, huyện Sìn Hồ.
• 2/3/2005 — Nghị định 25/2005/NĐ-CP chuyển xã Lay Nưa về thị xã, đổi tên thị xã Lai Châu thành thị xã Mường Lay, huyện Mường Lay thành huyện Mường Chà; Xá Tổng ở lại huyện Mường Chà.
• 2010 — chương trình di dân lớn để tích nước hồ Sơn La: khoảng 84% số hộ của thị xã nằm dưới cao trình lòng hồ, các khu tái định cư được dựng trên đồi dọc Nậm Lay. Hồ bắt đầu vận hành với mực nước dâng năm 2011.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ phường Na Lay, phường Sông Đà, xã Lay Nưa và xã Sá Tổng thành phường Mường Lay, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số 18.208 người chia khá đều giữa phần đô thị và phần núi. Theo số liệu sắp xếp được Wikipedia tiếng Anh dẫn: phường Na Lay khoảng 5.100 người trên 22,88 km², phường Sông Đà khoảng 960 người trên 29,33 km², xã Lay Nưa khoảng 5.500 người trên 60,46 km², còn xã Sá Tổng rộng nhất — khoảng 110 km² — với khoảng 6.600 người.

Các dân tộc sinh sống gồm Thái, H'Mông, Kinh, Dao, Hà Nhì và Hoa. Cộng đồng Thái trắng là chủ thể của lễ Kin pang then — di sản phi vật thể quốc gia ghi danh tại Mường Lay. Theo Wikipedia, sau khi tỉnh lỵ chuyển về Điện Biên Phủ năm 1992, phần lớn cư dân đô thị cũng rời đi, chỉ còn cư dân bản địa và một số ít người Kinh, Hoa, Hà Nhì, Dao ở lại.

Là đô thị cũ, Mường Lay đóng vai trò trung tâm dịch vụ giáo dục, y tế cho các xã quanh vùng. Báo cáo quý I/2026 của phường ghi 17 trường với 5.591 học sinh; xã Sá Tổng cũ có trường phổ thông dân tộc bán trú tiểu học và trung học cơ sở dành cho học sinh bản xa.

Kinh tế

Kinh tế Mường Lay gồm ba mảng: dịch vụ – thương mại đô thị, nông – lâm nghiệp ở các bản, và thủy sản trên hồ. Báo cáo quý I/2026 của phường ghi 331 hộ kinh doanh cá thể, 13 hợp tác xã; diện tích nuôi trồng thủy sản khoảng 40 ha.

Lợn đen Mường Lay (lợn 14 vú) là giống lợn địa phương có nguồn gốc vùng Mường Lay, lông đen tuyền, nhiều vú nên đẻ nhiều con; tỉnh Điện Biên đưa giống lợn này vào danh sách bảo tồn nguồn gen từ năm 2008, các khảo sát về giống lợn được thực hiện ở xã Lay Nưa.

Mặt hồ thủy điện Sơn La mở ra vận tải và du lịch đường thủy: cổng thông tin phường coi Mường Lay là đầu mối đường thủy giữa ba tỉnh Điện Biên, Lai Châu và Sơn La, với một cảng sông nhỏ ở khu Đồi Cao. Theo báo cáo của phường, quý I/2026 Mường Lay đón hơn 76.000 lượt khách.

Văn hóa

Lễ Kin pang then của người Thái trắng ở Mường Lay được ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015 (loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng). Kin pang then (còn gọi Then Kin Pang) là lễ hội mang tính cộng đồng cao của người Thái, có hình thức diễn xướng dân gian.

Lễ hội đua thuyền đuôi én trên hồ là sự kiện thể thao – văn hóa thường niên của địa phương; báo cáo quý I/2026 của phường ghi đã tổ chức lần thứ 11.

Dấu vết đô thị cũ vẫn còn trong ký ức địa phương: cầu Hang Tôm cũ bắc qua sông Đà, xây từ năm 1967 với sự giúp đỡ của chuyên gia Trung Quốc và khánh thành năm 1973, từng là cầu treo dây văng lớn nhất Việt Nam thời đó; cầu cũ nay chìm dưới lòng hồ. Theo người dân địa phương được Wikipedia dẫn, tên Hang Tôm bắt nguồn từ việc khúc sông này xưa có nhiều tôm.

Giao thông

Mường Lay là điểm cuối của quốc lộ 6 từ Hà Nội (qua Hòa Bình, Sơn La, Tuần Giáo) và nằm giữa quốc lộ 12 nối Điện Biên Phủ với Lai Châu; quốc lộ 4D đi Lai Châu, Sa Pa cũng xuất phát từ đây. Đoạn quốc lộ 6 qua vùng Sá Tổng vượt đèo Xá Tổng (còn gọi đèo Sá Tổng) dài khoảng 25 km — tên đèo đặt theo Quyết định 373-NV của Bộ Nội vụ ngày 23/7/1968, thay tên Pháp cũ là đèo Claveau.

Quốc lộ 12 qua sông Đà bằng cầu Hang Tôm mới (dài 362,4 m, khởi công năm 2008, cách cầu cũ khoảng 600 m về thượng lưu), nối sang xã Lê Lợi của Lai Châu. Trong phường còn các cầu Bản Xá, Nậm Cản bắc qua Nậm Lay.

Hành chính

Từ 1/7/2025 địa chỉ ghi: tổ dân phố/bản …, phường Mường Lay, tỉnh Điện Biên. Người dân bốn đơn vị cũ — kể cả xã Sá Tổng trước thuộc huyện Mường Chà — làm thủ tục tại UBND phường Mường Lay. Giấy tờ cũ ghi “thị xã Mường Lay” hoặc “huyện Mường Chà” (với người Sá Tổng) vẫn có giá trị; khi cập nhật thông tin cư trú thì dùng tên phường mới.

Bản đồ Phường Mường Lay

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Mường Lay được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thị xã Mường Lay, Huyện Mường Chà trước đây

• Xã Mường Pồn 10.401
• Xã Mường Tùng 9.450
• Xã Na Sang 19.598
• Xã Nậm Nèn 7.496
• Xã Pa Ham 8.171