Xã Mường Tùng

Tổng quan

Mường Tùng là một xã của tỉnh Điện Biên, nằm ở phần bắc của vùng huyện Mường Chà cũ, giữa khu trung tâm Mường Chà (nay là xã Na Sang) và phường Mường Lay. Phía bắc xã là địa giới với tỉnh Lai Châu.

Xã có diện tích 278,93 km² và dân số 9.450 người, mật độ khoảng 34 người/km². Theo Wikipedia tiếng Việt, xã gồm 18 bản, trong đó có các bản mang tên hai xã cũ là bản Mường Tùng và bản Huổi Lèng. Trụ sở Đảng ủy, HĐND và UBND xã đặt tại trụ sở cũ của xã Mường Tùng.

Nét riêng của Mường Tùng là lưu vực Nậm He: dòng suối này có lưu vực gần 300 km², phần lớn nằm trên đất xã, và gặp Nậm Lay ngay trong địa bàn. Dải ruộng nước ven Nậm Lay là một trong số ít cánh đồng bằng phẳng của vùng núi Mường Chà.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Mường Tùng cũ, một trong những xã có từ sớm của huyện Mường Lay (sau đổi là Mường Chà) — tên này đã có trong danh sách 14 xã của huyện sau năm 1954. Tên xã Huổi Lèng nay còn là tên bản Huổi Lèng.

Tên gốc Thái, không phải Hán Việt. Âm “mường” không có chữ Hán Việt. Âm “tùng” tuy có chữ Hán đồng âm (như 松 – cây thông), nhưng trong tên này nó đi cùng yếu tố “Mường” của tiếng Thái, nên không có cơ sở để đọc Mường Tùng là “vùng cây thông” hay giải nghĩa theo chữ Hán. Yếu tố “Mường” là dạng Việt hóa của từ Tai mueang, chỉ một vùng cư trú có thủ lĩnh và các bản phụ thuộc — đơn vị bản mường truyền thống của người Thái Tây Bắc. Phần “Tùng” là tên riêng; chưa tìm được nguồn giải thích đáng tin cậy, nên nghĩa của cả tên chưa thống nhất.

Tên Huổi Lèng: yếu tố “Huổi” xuất hiện ở hàng loạt tên suối và bản Tây Bắc (Huổi Sấy, Huổi Tóong, Huổi Chá trong chính xã này). Nguyễn Khắc Ngữ (1963) ghi nhận trong tiếng Thổ (Tày) “khuổi” là từ chỉ sông nhỏ, suối; nghĩa của phần “Lèng” chưa rõ.

Dễ nhầm: xã có một bản tên Ma Lù Thàng — trùng tên với cửa khẩu quốc tế Ma Lù Thàng ở tỉnh Lai Châu, nhưng là hai địa điểm khác nhau. Tên Mường Tùng không trùng với xã phường nào khác trong danh mục đơn vị hành chính mới.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, Mường Tùng giáp tỉnh Lai Châu ở phía bắc, xã Na Sang ở phía nam, phường Mường Lay và xã Pa Ham ở phía đông, xã Chà Tở ở phía tây.

Địa hình chủ yếu là núi cao. Điểm cực nam của xã là núi Địa Đồ, cao khoảng 1.610 m. Ở phía đông có một cánh đồng lúa nước bằng phẳng dài chừng 2 km trải dọc hai bờ Nậm Lay.

Hai dòng chảy chính là Nậm He và Nậm Lay — đều là chi lưu phía nam của sông Đà — hợp lưu trên đất xã rồi chảy về Mường Lay. Nậm He có lưu vực gần 300 km², phần lớn thuộc Mường Tùng. Wikipedia về huyện Mường Chà cũ còn nêu suối Nậm Mươn trong nhóm suối chính chảy qua vùng Mường Tùng, Huổi Lèng, Sa Lông; các suối nhỏ hơn có Nậm Piền, Huổi Chá.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi như chung vùng Mường Chà: mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 9, tháng 7 mưa nhiều nhất; mùa khô lạnh, ít mưa, cuối mùa có gió tây khô nóng.

Lịch sử

Vùng đất này thời Lê thuộc châu Lai, phủ An Tây; thời Nguyễn thuộc phủ Điện Biên; từ năm 1909 thuộc tỉnh Lai Châu cũ. Sau năm 1954, Mường Tùng và Huổi Lèng là hai trong 14 xã của huyện Mường Lay.

• 2003 — Nghị quyết 22/2003/QH11 chia tỉnh Lai Châu; huyện Mường Lay, gồm cả hai xã, về tỉnh Điện Biên.
• 2/3/2005 — Nghị định 25/2005/NĐ-CP đổi huyện Mường Lay thành huyện Mường Chà; Mường Tùng và Huổi Lèng thuộc huyện mới đổi tên.
• 14/11/2006 — Nghị định 135/2006/NĐ-CP lấy 8.500 ha và 2.374 nhân khẩu của Huổi Lèng để lập xã Sa Lông, lấy thêm 4.227 ha và 656 nhân khẩu của Huổi Lèng góp vào xã Ma Thì Hồ mới. Sau điều chỉnh, Huổi Lèng còn 10.779,79 ha và 2.069 nhân khẩu.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ xã Huổi Lèng và xã Mường Tùng thành xã Mường Tùng, hoạt động từ 1/7/2025, khi cấp huyện kết thúc hoạt động.

Năm 2008, mỏ đồng Nậm He – Huổi Sấy trên địa bàn được cấp phép cho Công ty Cổ phần Khoáng sản miền Bắc, với tổng vốn đầu tư được công bố 1.000 tỷ đồng (theo Wikipedia tiếng Việt).

Dân cư – xã hội

9.450 cư dân sống trong 18 bản: Ca Dính Nhè, Đán Đanh, Huổi Chá, Huổi Điết, Huổi Lèng, Huổi Sấy, Huổi Tóong 1, Huổi Tóong 2, Ma Lù Thàng, Mường Tùng, Nậm Cang, Nậm Chua, Nậm He, Nậm Piền, Pom Cại, Púng Trạng, Tin Tốc và Trung Dình. Nhiều tên bản là tên suối (Nậm He, Nậm Piền, Huổi Sấy), phản ánh lối định cư theo dòng nước.

Số liệu dân tộc riêng cho xã chưa được công bố trong các nguồn đã tra. Ở cấp huyện Mường Chà cũ, người H'Mông đông nhất, kế đến người Thái; người Thái thường sống ở vùng thấp ven suối, bãi bằng như dải ruộng Nậm Lay, người H'Mông ở vùng cao. Vùng Huổi Lèng có người Hoa (Xạ Phang) — xã cũ Huổi Lèng được ghi tên trong hồ sơ di sản nghề làm giày thêu của dân tộc này.

Giáo dục và y tế theo mô hình xã vùng cao: trạm y tế xã, trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở với điểm trường ở các bản xa.

Kinh tế

Nông nghiệp là sinh kế chính. Dải ruộng ven Nậm Lay cho phép trồng lúa nước, trong khi phần lớn diện tích đồi núi dành cho lúa nương, ngô, sắn và rừng. Chăn nuôi trâu, bò, lợn, gia cầm theo hộ là nguồn thu bổ sung.

Tài nguyên khoáng sản là điểm khác biệt: vùng Mường Chà được ghi nhận có sắt, đồng, antimon, và trên đất Mường Tùng có mỏ đồng Nậm He – Huổi Sấy đã được cấp phép năm 2008.

Văn hóa

Nghề làm giày thêu của người Hoa (Xạ Phang) được ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021; xã Huổi Lèng cũ là một trong các địa bàn được nêu trong quyết định (cùng Sa Lông, Phìn Hồ và hai xã của Tủa Chùa).

Đời sống văn hóa của người Thái và người H'Mông trong xã gắn với các thực hành đã được ghi danh ở cấp tỉnh Điện Biên như nghệ thuật Xòe Thái, nghệ thuật khèn của người Mông, nghề rèn của người Mông. Chưa tìm được tư liệu về di tích hay lễ hội được xếp hạng riêng trên địa bàn xã.

Hành chính

Từ 1/7/2025 địa chỉ ghi: bản …, xã Mường Tùng, tỉnh Điện Biên. Người dân xã Huổi Lèng cũ làm thủ tục tại UBND xã Mường Tùng (trụ sở cũ của xã Mường Tùng).

Bản đồ Xã Mường Tùng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Mường Tùng được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1661/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Mường Chà trước đây

• Phường Mường Lay 18.208
• Xã Mường Pồn 10.401
• Xã Na Sang 19.598
• Xã Nậm Nèn 7.496
• Xã Pa Ham 8.171