Cổ Đạm là xã ven biển thuộc tỉnh Hà Tĩnh, được người Nghi Xuân coi là đất tổ ca trù, lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở ba xã Cương Gián, Xuân Liên và Cổ Đạm của huyện Nghi Xuân cũ. Diện tích 62,67 km², dân số 34.635 người.
Tổng quan
Xã Cổ Đạm chiếm phần phía nam vùng Nghi Xuân cũ, trải từ sườn đông dãy Hồng Lĩnh ra tới bờ biển. Xã gồm ba xã cũ Cương Gián, Xuân Liên và Cổ Đạm; trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Xuân Liên cũ.
Diện tích 62,67 km², dân số 34.635 người, mật độ khoảng 553 người/km². Đây là xã có nhiều di tích được xếp hạng: theo Wikipedia tiếng Việt, địa bàn có 13 di tích xếp hạng, trong đó đình Hoa Vân Hải là di tích quốc gia.
Ba tên gắn với xã có mặt trong danh mục di sản và làng nghề của huyện Nghi Xuân cũ: ca trù Cổ Đạm, làng nồi đất Cổ Đạm và làng nước mắm Cương Gián — một phần của bản đồ văn hóa Hà Tĩnh.
Tên gọi và ý nghĩa
Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên xã Cổ Đạm — một trong ba xã hợp thành. Theo Báo Hà Tĩnh, 35 trong 69 đơn vị cấp xã của tỉnh giữ tên một đơn vị cũ được sáp nhập; Cổ Đạm thuộc nhóm này. Cương Gián và Xuân Liên không còn là tên đơn vị hành chính.
Dị bản chính tả: tên xã cũ trong dữ liệu sắp xếp đơn vị hành chính đăng trên sapnhap.bando.com.vn ghi là Cỗ Đạm (dấu ngã), còn Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15, Báo Hà Tĩnh và phần lớn tài liệu ghi Cổ Đạm (dấu hỏi). Tên chính thức của xã mới theo nghị quyết là Cổ Đạm.
Hán Việt: chưa tìm được văn bản ghi tên làng bằng chữ Hán và chưa có nguồn giải thích nghĩa tên, nên nghĩa gốc được ghi là chưa xác định. Để tham khảo, từ điển cho âm cổ (dấu hỏi) chữ thông dụng 古 (xưa, cũ) và âm đạm chữ thông dụng 淡 (nhạt, thanh đạm); đây là nghĩa của từng âm trong từ điển, không phải lời giải tên làng.
Tên các làng trong xã: Hoa Vân Hải — tên làng có đình di tích quốc gia, theo Wikipedia được cho là lập khoảng năm 1560. Cương Gián là làng có đền thờ Nguyễn Xí và nghề làm nước mắm.
Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Cổ Đạm.
Địa lý
Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Tiên Điền ở phía bắc; phía tây giáp phường Nam Hồng Lĩnh và xã Nghi Xuân; phía nam giáp các xã thuộc vùng Can Lộc và Lộc Hà cũ; phía đông là Biển Đông.
Địa hình đa dạng: vùng đồi và núi thấp của dãy Hồng Lĩnh ở phía tây, đồng chiêm trũng ở giữa và dải cát ven biển ở phía đông. Sông Phượng Giang chảy qua địa bàn rồi đổ ra biển ở cửa Lạch Kèn. Gần biển nên khí hậu mát hơn vùng trong, nhưng cũng chịu bão, triều cường vào mùa mưa.
Lịch sử
Các làng của xã có lịch sử lâu đời trong huyện Nghi Xuân. Làng Hoa Vân Hải, theo Wikipedia, được cho là lập vào khoảng năm 1560 và có đình làng nay là di tích quốc gia. Ở Cương Gián có đền thờ Nguyễn Xí (1397–1465), công thần khai quốc nhà Hậu Lê.
Ca trù ở Cổ Đạm gắn với tên tuổi Nguyễn Công Trứ (1778–1858): Báo Hà Tĩnh ghi ông được xem là người đặt nền móng cho ca trù Cổ Đạm. Năm 2009, ca trù Việt Nam được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp; Wikipedia ghi Câu lạc bộ ca trù Cổ Đạm trong số các câu lạc bộ ca trù của Hà Tĩnh.
- 1976–1991 — các xã thuộc huyện Nghi Xuân, tỉnh Nghệ Tĩnh; từ 1991 trở lại tỉnh Hà Tĩnh.
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 (khoản 35 Điều 1) sắp xếp các xã Cương Gián, Xuân Liên và Cổ Đạm thành xã Cổ Đạm.
- 1/7/2025 — xã mới hoạt động.
Dân cư và xã hội
Với 34.635 người, Cổ Đạm là xã đông dân thứ hai vùng Nghi Xuân cũ. Xã có cả làng ven biển (Cương Gián, nổi tiếng nghề nước mắm) lẫn các làng nông nghiệp, làng nghề ở vùng Cổ Đạm, Xuân Liên.
Cư dân chủ yếu là người Kinh. Sinh hoạt văn hóa cộng đồng nổi bật là các câu lạc bộ ca trù, chèo Kiều: Báo Hà Tĩnh ghi Xuân Liên có câu lạc bộ trò Kiều hoạt động thường xuyên, Cổ Đạm có câu lạc bộ ca trù phục vụ cả du khách; năm 2021 huyện Nghi Xuân tổ chức Liên hoan ca trù tại Cổ Đạm.
Wikipedia ghi một số người quê vùng này như giáo sư Nguyễn Đình Hương và thiếu tướng Trần Đức Thắng. Hệ thống trường, trạm y tế của ba xã cũ tiếp tục phục vụ theo địa bàn.
Kinh tế
Kinh tế xã kết hợp nông nghiệp, nghề biển và nghề thủ công. Làng nước mắm Cương Gián và làng nồi đất Cổ Đạm có tên trong danh mục làng nghề truyền thống của Nghi Xuân; theo Wikipedia, nghề gốm nồi đất tập trung ở thôn 3 xã Cổ Đạm cũ.
Nông nghiệp trồng lúa trên đồng trũng, lạc, khoai, rau màu trên đất cát, chăn nuôi và trồng rừng trên vùng đồi Hồng Lĩnh.
Theo Báo Hà Tĩnh, câu lạc bộ ca trù Cổ Đạm có phục vụ du khách — một hướng du lịch văn hóa của xã bên cạnh các đình, đền đã xếp hạng.
Văn hóa và di tích
Di tích quốc gia: đình Hoa Vân Hải. Các di tích cấp tỉnh tiêu biểu: đền Nguyễn Xí (Cương Gián), đền Phan Tôn Chu, chùa Bến, đền Thượng.
Di sản phi vật thể: ca trù Cổ Đạm, trò Kiều Xuân Liên và các làn điệu ví, giặm. Nghề nồi đất và nghề làm nước mắm vừa là sinh kế, vừa là phần của bản sắc làng.
Bản đồ Xã Cổ Đạm
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Cổ Đạm được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Cổ Đạm | Huyện Nghi Xuân | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
| Xã Cương Gián | Huyện Nghi Xuân | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
| Xã Xuân Liên | Huyện Nghi Xuân | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Cổ Đạm gồm những xã cũ nào?
Ba xã Cương Gián, Xuân Liên và Cổ Đạm của huyện Nghi Xuân cũ (Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15).
Tên Cổ Đạm có nghĩa là gì?
Xã giữ tên xã Cổ Đạm cũ. Nghĩa gốc của tên làng chưa có tư liệu xác nhận; tài liệu cũ có nơi viết Cỗ Đạm, nghị quyết viết Cổ Đạm.
Vì sao Cổ Đạm gắn với ca trù?
Người Nghi Xuân coi Cổ Đạm là đất tổ ca trù; Nguyễn Công Trứ được xem là người đặt nền móng cho ca trù nơi đây, và các câu lạc bộ ca trù vẫn hoạt động.
Đền Nguyễn Xí ở đâu?
Ở vùng Cương Gián cũ, nay thuộc xã Cổ Đạm, tỉnh Hà Tĩnh.
Diện tích, dân số xã Cổ Đạm?
62,67 km², 34.635 người; trụ sở xã đặt tại UBND xã Xuân Liên cũ.
Cùng Huyện Nghi Xuân trước đây
- Phường Bắc Hồng Lĩnh 28.729
- Xã Đan Hải 28.212
- Xã Nghi Xuân 37.524
- Xã Tiên Điền 24.833
← Toàn bộ 69 xã, phường của Hà Tĩnh Tra tên xã cũ → mới