Xã Nghi Xuân

Tổng quan

Đi theo Quốc lộ 1 từ thành phố Vinh vượt cầu Bến Thủy sang bờ nam sông Lam là đặt chân vào xã Nghi Xuân — cửa ngõ phía bắc của tỉnh Hà Tĩnh. Xã mới mang lại tên của huyện Nghi Xuân, một tên gọi đã tồn tại hơn năm trăm năm, và gồm thị trấn Xuân An cùng bốn xã Xuân Giang, Xuân Hồng, Xuân Viên, Xuân Lĩnh. Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND thị trấn Xuân An cũ.

Xã rộng 77,65 km², dân số 37.524 người (mật độ khoảng 483 người/km²) — rộng nhất và đông dân nhất trong bốn xã thuộc vùng Nghi Xuân cũ. Xã nằm giữa sông Lam ở phía bắc và vùng chân núi Hồng ở phía nam.

Điểm nhận diện của xã là quê hương danh nhân Nguyễn Công Trứ (làng Uy Viễn, xã Xuân Giang cũ), đền Chợ Củi bên bờ sông Lam và các di chỉ khảo cổ ở Xuân Viên — dấu vết cho thấy người xưa định cư ở vùng này từ rất sớm.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã không giữ tên của bất kỳ đơn vị nào trong năm thị trấn, xã hợp thành, mà lấy lại tên của huyện Nghi Xuân — đơn vị cấp huyện chấm dứt hoạt động từ 1/7/2025. Theo Báo Hà Tĩnh, khi sắp xếp năm 2025 tỉnh có 12 trong 69 đơn vị cấp xã đặt theo tên huyện, thị xã cũ ở nơi là trung tâm sáp nhập; Nghi Xuân là một trường hợp như vậy, vì thị trấn Xuân An vốn là vùng trung tâm phía bắc của huyện.

Phân tích Hán Việt: tên viết bằng chữ Hán là 宜春. Chữ 宜 (nghi) nghĩa là nên, thích hợp, phải lẽ — cùng chữ trong thích nghi, tiện nghi. Chữ 春 (xuân) là mùa xuân, thường dùng với nghĩa bóng là sức sống, tuổi trẻ. Nhà địa phương học Võ Giáp, trong sách Xã cổ Nghi Xuân, giải tên này theo lối chiết tự: “Nghi” là nên, hợp; “Xuân” là mùa xuân — tức vùng đất hợp với mùa xuân. Cũng nên phân biệt: âm nghi còn có các chữ 疑 (ngờ) hay 儀 (nghi lễ), nhưng địa danh này dùng chữ 宜.

Lịch sử tên: theo Báo Hà Tĩnh, tên Nghi Xuân xuất hiện năm 1469 khi vua Lê Thánh Tông định lại bản đồ cả nước; trước đó vùng đất có tên khác dưới thời Lý. Suốt các triều Lê, Nguyễn, Nghi Xuân là một huyện của xứ Nghệ, sau thuộc tỉnh Hà Tĩnh; năm 1988 huyện lập thị trấn Nghi Xuân làm huyện lỵ, đến năm 2020 thị trấn này hợp với xã Tiên Điền thành thị trấn Tiên Điền. Từ 2025, tên Nghi Xuân chuyển sang cấp xã. Bốn xã cũ đều mang chữ “Xuân” đứng đầu (Xuân Giang, Xuân Hồng, Xuân Viên, Xuân Lĩnh).

Trùng tên: cả nước hiện chỉ có một đơn vị cấp xã tên Nghi Xuân. Tuy vậy, “Nghi Xuân” còn là cách đọc Hán Việt của thành phố Yichun (宜春) ở Giang Tây, Trung Quốc — trùng chữ, không liên quan.

Địa lý

Xã nằm ở phía bắc tỉnh. Theo Wikipedia tiếng Việt, phía bắc xã giáp tỉnh Nghệ An với ranh giới tự nhiên là sông Lam; phía nam giáp phường Nam Hồng Lĩnh; phía đông giáp xã Tiên Điền và xã Cổ Đạm; phía tây giáp phường Bắc Hồng Lĩnh.

Báo Hà Tĩnh mô tả vùng Nghi Xuân giáp sông và biển ở ba phía, phía còn lại tựa vào dãy Hồng Lĩnh — dãy núi che chở cho vùng đất, với chín xã cũ nằm ven chân núi. Theo Wikipedia, sườn phía bắc núi Hồng Lĩnh nằm dọc sông Lam, và có tới 26 khe suối chảy từ trong núi ra.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa của Bắc Trung Bộ: mùa hè chịu gió phơn tây nam khô nóng (thường gọi gió Lào), mùa mưa bão tập trung vào khoảng tháng 9 – 11, mùa đông có gió mùa đông bắc lạnh.

Lịch sử

Vùng đất này có người ở từ rất sớm: các di chỉ khảo cổ ở Bãi Cọi và Phôi Phối (xã Xuân Viên cũ) được Báo Hà Tĩnh nhắc tới như bằng chứng cư trú lâu đời của cư dân ven sông Lam.

Thời phong kiến, Nghi Xuân thuộc xứ Nghệ; theo Wikipedia, huyện lần lượt thuộc phủ Đức Quang rồi phủ Đức Thọ, sau thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Làng Uy Viễn, xã Xuân Giang là quê của Nguyễn Công Trứ (1778–1858); theo Wikipedia, ông chiêu mộ dân nghèo, đắp đê lấn biển, lập các huyện Kim Sơn (Ninh Bình) và Tiền Hải (Thái Bình) vào cuối thập niên 1820.

• 1976–1991 — huyện Nghi Xuân thuộc tỉnh Nghệ Tĩnh, sau đó trở lại tỉnh Hà Tĩnh.
• Trong thời kỳ thuộc huyện Nghi Xuân, thị trấn Xuân An hình thành ở đầu cầu Bến Thủy, trở thành khu đô thị phía bắc của huyện; Báo Hà Tĩnh ghi nhận Xuân An đạt chuẩn đô thị văn minh trước khi sắp xếp.
• 16/6/2025 — Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 (khoản 34 Điều 1): sắp xếp toàn bộ diện tích, dân số của thị trấn Xuân An và các xã Xuân Giang, Xuân Hồng, Xuân Viên, Xuân Lĩnh thành xã Nghi Xuân.
• 1/7/2025 — xã mới chính thức hoạt động theo mô hình chính quyền hai cấp; huyện Nghi Xuân chấm dứt hoạt động.

Trên địa bàn xã có di tích Mố bờ Nam cầu phao Bến Thủy bên sông Lam.

Dân cư và xã hội

Với 37.524 người, Nghi Xuân là xã đông dân nhất vùng Nghi Xuân cũ. Theo Báo Hà Tĩnh, thị trấn Xuân An đạt chuẩn đô thị văn minh trước khi sắp xếp.

Cư dân chủ yếu là người Kinh. Theo Wikipedia, khoảng 3,7% dân số huyện Nghi Xuân cũ theo Công giáo; phần lớn còn lại giữ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ thành hoàng làng và các vị thần ở đền, miếu — truyền thống phổ biến của làng xứ Nghệ.

Trước sắp xếp, Báo Hà Tĩnh ghi nhận bốn xã cũ đều đạt chuẩn nông thôn mới, trong đó hai xã đạt nông thôn mới nâng cao. Mạng lưới trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trạm y tế của các xã cũ tiếp tục phục vụ theo địa bàn.

Kinh tế

Ở xã Xuân Lĩnh cũ có Cụm công nghiệp Xuân Lĩnh; theo cổng thông tin tỉnh Hà Tĩnh, dự án mở rộng cụm này được điều chỉnh tiến độ, dự kiến hoàn thành vào quý IV/2026.

Định hướng nhiệm kỳ 2025–2030 được nêu tại đại hội đầu tiên của xã là tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa tập trung, liên kết sản xuất – chế biến – tiêu thụ và phát triển sản phẩm OCOP.

Báo Hà Tĩnh ghi nhận thu nhập bình quân đầu người của địa bàn khi lập xã ước khoảng 60,14 triệu đồng/năm. Vị trí giáp thành phố Vinh, kề sân bay Vinh (khoảng 20 km theo Wikipedia) và nằm trên trục Quốc lộ 1; Báo Hà Tĩnh gọi đây là địa bàn “cửa ngõ phía Bắc của tỉnh”, có lợi thế phát triển, với định hướng đô thị văn minh, hiện đại; vùng này nằm trong phạm vi quy hoạch chung đô thị Nghi Xuân đến năm 2050 mà tỉnh đã phê duyệt nhiệm vụ lập.

Văn hóa và di tích

Di sản tiêu biểu nhất là nhà thờ và mộ Nguyễn Công Trứ ở quê Uy Viễn. Nguyễn Công Trứ, biệt hiệu Hi Văn, là nhà chính trị, nhà quân sự và nhà thơ, làm quan qua bốn đời vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức và viết nhiều bài ca trù; Báo Hà Tĩnh ghi ông được xem là người đặt nền móng cho ca trù Cổ Đạm. Năm 2023, Báo Hà Tĩnh đưa tin nhiều hoạt động kỷ niệm 245 năm năm sinh của ông.

Các di tích khác được ghi nhận trên địa bàn xã gồm: đền Chợ Củi (Xuân Hồng cũ) bên bờ sông Lam; chùa Thanh Lương; đền thờ danh nhân Trần Bảo Tín; cụm di tích Cây Đa, Rú Cơm, chùa Phong Phạn; và Mố bờ Nam cầu phao Bến Thủy.

Về văn hóa phi vật thể, Wikipedia và Báo Hà Tĩnh nhắc tới hát Chầu văn Xuân Hồng và Lễ hội Đầm Vực (Xuân Viên) trong danh mục di sản tiêu biểu của huyện Nghi Xuân. Ngoài ra, dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh — di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh năm 2014 — vẫn được các câu lạc bộ trong vùng duy trì.

Giao thông

Quốc lộ 1 chạy qua xã, nối với thành phố Vinh qua cầu Bến Thủy bắc ngang sông Lam; đây là cửa ngõ đường bộ chính vào Hà Tĩnh từ phía bắc. Từ Xuân An có đường tỉnh đi về phía biển (Tiên Điền, Xuân Thành) và đi về Hồng Lĩnh. Theo Wikipedia, sân bay Vinh cách vùng Nghi Xuân cũ chưa tới 20 km.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi theo mẫu: thôn/tổ dân phố …, xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh — không còn cấp huyện. Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở UBND thị trấn Xuân An cũ; thủ tục hành chính thực hiện tại Trung tâm Phục vụ hành chính công của xã hoặc qua Cổng dịch vụ công.

Bản đồ Xã Nghi Xuân

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Nghi Xuân được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Nghi Xuân trước đây

• Phường Bắc Hồng Lĩnh 28.729
• Xã Cổ Đạm 34.635
• Xã Đan Hải 28.212
• Xã Tiên Điền 24.833