Xã Sơn Giang

Tổng quan

Quê mẹ của Đại danh y Lê Hữu Trác — thôn Bàu Thượng, xã Tình Diệm xưa — nay nằm trong xã Sơn Giang, tỉnh Hà Tĩnh. Xã được lập ngày 1/7/2025 từ ba xã của huyện Hương Sơn cũ: Sơn Lâm, Quang Diệm và Sơn Giang; trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Quang Diệm cũ.

Xã rộng 86,32 km², dân số 18.962 người, mật độ khoảng 220 người/km². Địa bàn nằm ở đoạn giữa thung lũng sông Ngàn Phố, phía tây khu trung tâm Phố Châu, kéo lên tới ranh giới tỉnh Nghệ An ở phía bắc.

Hai di tích của quần thể Hải Thượng Lãn Ông — nhà thờ Lê Hữu Trác và chùa Tượng Sơn — khiến Sơn Giang là một trong hai điểm chính của Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông mỗi dịp tháng Giêng.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ nguyên tên xã Sơn Giang — một trong ba xã hợp thành. Hai tên còn lại, Sơn Lâm và Quang Diệm, thôi là tên đơn vị hành chính nhưng vẫn được dùng làm tên vùng.

Phân tích Hán Việt: Sơn Giang thường được hiểu là 山江. 山 (sơn) là núi; 江 (giang) là sông lớn. Theo mặt chữ, ghép lại là “núi sông”. Chữ Sơn cũng đứng đầu tên phần lớn các xã cũ của huyện Hương Sơn (Sơn Lâm, Sơn Tây, Sơn Tiến…). Chưa tìm thấy văn bản giải thích lý do đặt tên xã Sơn Giang.

Tên Quang Diệm ra đời năm 2019 khi nhập hai xã Sơn Quang và Sơn Diệm — một tên ghép lấy chữ sau của mỗi xã. Địa danh cổ trong vùng là xã Tình Diệm (Wikipedia ghi Tĩnh Diệm) — quê mẹ Lê Hữu Trác, nơi có thôn Bàu Thượng và thôn Yên Hạ.

Trùng tên: từ điển nhà ghi tên Sơn Giang từng là tên xã ở Hà Tĩnh, Quảng Ngãi (huyện Sơn Hà) và một đơn vị ở Phước Long (Bình Phước). Sau sắp xếp 2025, trong danh mục 3.321 đơn vị cấp xã mới chỉ còn xã Sơn Giang của Hà Tĩnh mang đúng tên này; dù vậy, khi ghi địa chỉ vẫn nên kèm “tỉnh Hà Tĩnh” để khỏi lẫn với tên cũ.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp tỉnh Nghệ An ở phía bắc, xã Kim Hoa ở phía nam, xã Sơn Tiến và xã Hương Sơn ở phía đông, xã Sơn Hồng và xã Sơn Tây ở phía tây.

Sông Ngàn Phố chảy qua địa bàn; và phía bắc là phần đất giáp tỉnh Nghệ An.

Theo Báo Hà Tĩnh, thung lũng Ngàn Phố được bao quanh bởi núi Mồng Gà, dãy Thiên Nhẫn; Ngàn Phố chảy xuống Đức Thọ, gặp sông Ngàn Sâu ở bến Tam Soa (Linh Cảm) để thành sông La.

Lịch sử

Vùng đất thuộc huyện Hương Sơn từ khi huyện được đặt năm 1469. Thế kỷ XVIII, thôn Bàu Thượng của xã Tình Diệm là quê mẹ Lê Hữu Trác; năm 1746, sau khi người anh ở Hương Sơn qua đời, ông xin rời quân ngũ về nuôi mẹ già và cháu nhỏ, rồi gắn bó với quê mẹ, chữa bệnh và soạn bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh. Ông mất năm 1791 tại Sơn Quang.

• 21/11/2019 — Nghị quyết 819/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/1/2020) nhập hai xã Sơn Quang (15,53 km²) và Sơn Diệm (18,79 km²) thành xã Quang Diệm, rộng 34,32 km², 6.566 người.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ ba xã Sơn Lâm, Quang Diệm và Sơn Giang thành xã Sơn Giang, có hiệu lực từ 1/7/2025.

Chùa Tượng Sơn trước thuộc thôn Yên Hạ, xã Tình Diệm; trong các giai đoạn sau được ghi thuộc xã Sơn Giang.

Dân cư – xã hội

Dân số 18.962 người. Mật độ khoảng 220 người/km², thấp hơn nhiều so với khu trung tâm Hương Sơn bên cạnh nhưng cao hơn hẳn các xã giáp biên giới phía tây.

Hằng năm, lễ hội Hải Thượng Lãn Ông (chính hội 13–15 tháng Giêng) có phần cúng tế tại nhà thờ ông trong xã. Báo Hà Tĩnh (2024) dẫn thống kê vùng Hương Sơn có hơn 200 người con là giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ.

Kinh tế

Chưa có số liệu kinh tế công bố riêng cho xã. Ở quy mô huyện cũ, Wikipedia ghi nông nghiệp gồm chăn nuôi (trâu, bò, hươu, dê, gà), lúa và cây có múi; lâm nghiệp và chế biến gỗ là ngành quan trọng. Báo Hà Tĩnh nêu sản vật Hương Sơn gồm chè, cam bù, nhung hươu, mật ong.

Hướng phát triển đáng chú ý là du lịch văn hóa – tâm linh. Theo Báo Hà Tĩnh (1/2025), tỉnh đang triển khai mô hình “Làng Hải Thượng xưa” tái hiện không gian sống của Đại danh y tại thôn Bảo Thượng (xã Quang Diệm cũ), bổ sung cho các điểm tham quan sẵn có; cả vùng Hương Sơn đón hơn 100 nghìn lượt khách năm 2024, gấp 5 lần năm 2022.

Văn hóa – di tích

Nhà thờ Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác ở thôn Bảo Thượng (xã Quang Diệm cũ) là nơi cúng tế chính trong lễ hội. Khu lưu niệm Lê Hữu Trác cũng thuộc vùng Quang Diệm cũ.

Chùa Tượng Sơn, còn gọi chùa Ầm Ầm, trước thuộc thôn Yên Hạ, xã Tình Diệm, là ngôi chùa gắn với cuộc đời danh y; trong lễ hội, chùa tổ chức lễ cầu an sức khỏe. Hai điểm này cùng khu mộ, tượng đài ở xã Hương Sơn hợp thành quần thể di tích dài gần 8 km, xếp hạng quốc gia năm 1990; “Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác” được nâng hạng di tích quốc gia đặc biệt cuối tháng 11/2024.

Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông (lễ hội cấp quốc gia từ 2015) diễn ra từ mồng 8 đến rằm tháng Giêng, chính hội ngày 13–15, gồm dâng hương ở khu mộ, lễ tế ở nhà thờ, cầu an ở chùa Tượng Sơn, đua thuyền trên Ngàn Phố và thi sáo diều.

Nhân vật

Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724–1791): quê cha ở Liêu Xá (Hưng Yên), quê mẹ ở Bàu Thượng, Tình Diệm (nay thuộc xã Sơn Giang). Ông sống và hành nghề ở đây phần lớn cuộc đời, để lại Hải Thượng y tông tâm lĩnh (28 tập, 66 quyển) và Thượng kinh ký sự; được UNESCO vinh danh ngày 21/11/2023.

Bản đồ Xã Sơn Giang

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Sơn Giang được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Hương Sơn trước đây

• Xã Hương Sơn 31.486
• Xã Kim Hoa 19.114
• Xã Sơn Hồng 8.409
• Xã Sơn Kim 1 5.782
• Xã Sơn Kim 2 5.123
• Xã Sơn Tây 14.755
• Xã Sơn Tiến 20.935
• Xã Tứ Mỹ 20.069