Xã Sơn Tiến

Tổng quan

Xã Sơn Tiến nằm ở góc đông bắc vùng Hương Sơn cũ, nơi đất Hà Tĩnh tiếp giáp tỉnh Nghệ An theo hai phía. Xã hình thành ngày 1/7/2025 từ ba đơn vị: xã Sơn Tiến, xã Sơn Lễ và xã An Hòa Thịnh; trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã An Hòa Thịnh cũ.

Diện tích 80,97 km², dân số 20.935 người, mật độ khoảng 259 người/km² — đông dân thứ hai trong chín xã của vùng Hương Sơn cũ, sau xã Hương Sơn.

Ba nét riêng: làng Tuần Lễ (Sơn Lễ) là quê danh tướng Cao Thắng của phong trào Cần Vương; vùng An Hòa Thịnh có đền Bạch Vân và chùa Thịnh Xá; và xã giáp tỉnh Nghệ An ở cả phía bắc lẫn phía đông.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Sơn Tiến cũ. Bài tổng hợp về tên gọi xã mới của tỉnh Hà Tĩnh xếp Sơn Tiến vào nhóm tên “đã đi vào tiềm thức của người dân” nên được giữ nguyên, cùng với Tùng Lộc, Mai Phụ, Thiên Cầm…

Phân tích Hán Việt: Sơn Tiến thường hiểu là 山進. 山 (sơn, núi) ở đây trước hết là tiền tố chung của các xã thuộc huyện Hương Sơn; 進 (tiến) nghĩa là tiến lên, đi tới. Từ điển còn ghi âm tiến ứng với các chữ khác như 荐 (tiến cử). Chưa tìm thấy văn bản nói rõ năm và lý do đặt tên xã Sơn Tiến.

Tên các xã cũ: Báo Hà Tĩnh chép quê Cao Thắng là “thôn Yên Đức, xã Tuần Lễ, tổng Yên Ấp, huyện Hương Sơn (nay là xã Sơn Lễ)” — tức địa danh cổ Tuần Lễ nằm trên đất Sơn Lễ. An Hòa Thịnh là tên ghép năm 2019 từ ba xã Sơn An, Sơn Hòa, Sơn Thịnh.

Trùng tên: trong danh mục cấp xã sau 1/7/2025 không có đơn vị nào khác tên Sơn Tiến (khác với xã Cao Sơn Tiến ở tỉnh khác — tên dài hơn, không trùng).

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp tỉnh Nghệ An ở phía bắc và phía đông, xã Hương Sơn và xã Tứ Mỹ ở phía nam, xã Sơn Giang ở phía tây.

Wikipedia ghi huyện Hương Sơn cũ giáp hai huyện Thanh Chương và Nam Đàn của Nghệ An ở phía bắc; Báo Hà Tĩnh tả thung lũng Ngàn Phố được bao quanh bởi núi Mồng Gà và dãy Thiên Nhẫn. Sơn Tiến là phần đất phía bắc – đông bắc của thung lũng ấy.

Lịch sử

Vùng đất thuộc huyện Hương Sơn từ năm 1469. Thời Nguyễn, làng Tuần Lễ thuộc tổng Yên Ấp (có nguồn ghi An Ấp), một trong tám tổng của huyện khi Hà Tĩnh lập tỉnh năm 1831. Năm 1868 vùng đất phía nam huyện tách thành huyện Hương Khê; năm 1931 bỏ cấp phủ, Hương Sơn trực thuộc tỉnh Hà Tĩnh; giai đoạn 1976–1991 huyện thuộc tỉnh Nghệ Tĩnh. Danh mục xã của huyện năm 1976 đã có các xã Sơn Tiến, Sơn Lễ.

• 21/11/2019 — Nghị quyết 819/NQ-UBTVQH14 (hiệu lực 1/1/2020) nhập ba xã Sơn An (4,30 km²), Sơn Hòa (3,86 km²) và Sơn Thịnh (5,88 km²) thành xã An Hòa Thịnh, rộng 14,04 km², 6.233 người.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 sắp xếp các xã Sơn Lễ, An Hòa Thịnh và Sơn Tiến thành xã Sơn Tiến, hiệu lực 1/7/2025.

Cuối thế kỷ XIX, vùng Hương Sơn – Hương Khê là địa bàn khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng lãnh đạo. Cao Thắng, người làng Tuần Lễ, là trợ thủ đắc lực của Phan Đình Phùng, chỉ huy việc rèn súng trường kiểu Pháp cho nghĩa quân; ông hy sinh năm 1893.

Dân cư – xã hội

Dân số 20.935 người. Báo Hà Tĩnh (2024) kể các làng Xa Lang, Thịnh Xá, Hữu Bằng, Tuần Lễ, Gôi Vị trong số những làng làm nên tiếng hiếu học của thung lũng Ngàn Phố.

Vùng huyện cũ, theo Dư địa chí Hương Sơn (dẫn trên Báo Hà Tĩnh), có 7 vị tiến sĩ từ cuối thế kỷ XV đến cuối đời Lê.

Kinh tế

Chưa có số liệu kinh tế công bố riêng cho xã. Ở quy mô huyện cũ, Wikipedia ghi nông nghiệp gồm chăn nuôi (trâu, bò, hươu, dê, gà), lúa và cây có múi; Báo Hà Tĩnh nêu các sản vật Hương Sơn là chè, cam bù, nhung hươu, mật ong.

Nghề thủ công tiêu biểu là đan Thịnh Xá, được Báo Hà Tĩnh nêu cùng mộc Xa Lang như sản vật nghề truyền thống của Hương Sơn.

Văn hóa – di tích

Đền Bạch Vân và chùa Thịnh Xá (vùng An Hòa Thịnh cũ) được Báo Hà Tĩnh nêu trong số di tích tiêu biểu của huyện Hương Sơn — huyện có 51–53 di tích được xếp hạng (11 cấp quốc gia).

Ở thôn Cao Thắng (Sơn Lễ cũ) có đền thờ danh tướng Cao Thắng; nơi thứ hai thờ ông là thôn Khê Thượng ở Hương Khê. Năm 2025, tỉnh nêu “nhà thờ các danh tướng Nguyễn Tuấn Thiện, Cao Thắng” trong số điểm di tích có thể đưa vào tuyến du lịch văn hóa của Hương Sơn.

Sinh hoạt văn hóa dân gian chung của vùng gồm hát ví, giặm Nghệ Tĩnh — di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (UNESCO, 2014).

Nhân vật

Cao Thắng (1864–1893): sinh ở thôn Yên Đức, xã Tuần Lễ, tổng Yên Ấp, huyện Hương Sơn (nay thuộc xã Sơn Tiến). Ông là tướng của nghĩa quân Phan Đình Phùng, nổi tiếng với việc tổ chức chế tạo súng trường theo mẫu súng Pháp; súng mô phỏng súng Pháp năm 1874, khoảng 350 khẩu. Tháng 11/1893 ông trúng đạn khi đánh đồn Nỏ (Thanh Chương), được đưa về Vụ Quang và mất khi mới 29 tuổi.

Bản đồ Xã Sơn Tiến

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Sơn Tiến được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Hương Sơn trước đây

• Xã Hương Sơn 31.486
• Xã Kim Hoa 19.114
• Xã Sơn Giang 18.962
• Xã Sơn Hồng 8.409
• Xã Sơn Kim 1 5.782
• Xã Sơn Kim 2 5.123
• Xã Sơn Tây 14.755
• Xã Tứ Mỹ 20.069