Xã Hương Sơn

Tổng quan

Xã Hương Sơn là phần lõi của huyện Hương Sơn cũ ở miền tây bắc tỉnh Hà Tĩnh. Thị trấn Phố Châu — huyện lỵ từ năm 1989 — cùng bốn xã nông nghiệp ven sông Ngàn Phố được gộp lại thành một đơn vị; trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND huyện Hương Sơn cũ.

Xã rộng 32,62 km² và có 31.486 người, mật độ khoảng 965 người/km² — gấp nhiều lần các xã miền núi phía tây như Sơn Kim 1 hay Sơn Hồng. Theo Báo Hà Tĩnh (7/2025), toàn xã có 44 thôn, tổ dân phố.

Hai đặc điểm nhận diện chính: xã nằm ở giao điểm của quốc lộ 8A (trục đi cửa khẩu quốc tế Cầu Treo sang Lào) với đường Hồ Chí Minh; và trên địa bàn có khu mộ, tượng đài Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác ở chân núi Minh Từ (xã Sơn Trung cũ) — một phần của khu di tích quốc gia đặc biệt.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới không lấy tên của thị trấn hay xã cũ nào, mà mượn lại tên huyện Hương Sơn. Theo bài tổng hợp của tỉnh về tên gọi xã mới, nhiều nơi ở Hà Tĩnh chọn tên huyện cũ cho đơn vị vùng trung tâm huyện, và xã Hương Sơn là một trường hợp như vậy. Cách đặt tên này giữ lại một địa danh hành chính đã tồn tại hơn năm thế kỷ khi cấp huyện không còn.

Lịch sử tên: tên Hương Sơn xuất hiện năm 1469, khi vua Lê Thánh Tông định lại bản đồ hành chính; huyện thuộc phủ Đức Quang, xứ Nghệ An. Trước đó vùng này nằm trong huyện Dương Toại thuộc quận Cửu Đức. Năm 1831 huyện chuyển về phủ Đức Thọ của tỉnh Hà Tĩnh mới lập, gồm tám tổng: Đỗ Xá, An Ấp, Hữu Bằng, Dị Ốc, Đồng Công, Thổ Hoàng, Thổ Lỗi và Bào Khê.

Phân tích Hán Việt: tên huyện thường được ghi là Hương Sơn 香山. 香 (hương) là mùi thơm, hương thơm; 山 (sơn) là núi. Theo mặt chữ, 香山 là núi thơm. Từ điển còn ghi âm hương ứng với chữ 鄉 (làng, quê). Chưa tìm thấy văn bản giải thích lý do đặt tên năm 1469.

Chữ “Sơn” trong tên các xã cũ: Sơn Bằng, Sơn Trung, Sơn Ninh, Sơn Phú, cũng như phần lớn các xã cũ của huyện, đều mang chữ Sơn của tên huyện ở đầu. Riêng Phố Châu là tên thị trấn lập năm 1989 từ một phần xã Sơn Phố.

Trùng tên: sau 1/7/2025 cả nước có hai xã Hương Sơn: xã này ở Hà Tĩnh và xã Hương Sơn của Hà Nội (vùng chùa Hương, huyện Mỹ Đức cũ). Khi ghi địa chỉ nên viết đủ “xã Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh”.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt (2025), xã giáp xã Sơn Tiến ở phía bắc, xã Kim Hoa ở phía nam, xã Tứ Mỹ ở phía đông và xã Sơn Giang ở phía tây.

Địa bàn nằm giữa thung lũng sông Ngàn Phố; theo Wikipedia, Ngàn Phố từ Hương Sơn gặp sông Ngàn Sâu ở bến Tam Soa (Linh Cảm, Đức Thọ) để thành sông La. Phần lớn là đất bãi, đất ruộng ven sông và các đồi thấp; núi Minh Từ (còn ghi Minh Tự) bên bờ Ngàn Phố, nơi đặt tượng đài Lê Hữu Trác, là điểm cao dễ nhận ra nhất. Xa hơn về phía bắc là dãy Thiên Nhẫn làm ranh với Nghệ An; về phía tây là dải Trường Sơn với các đỉnh Giăng Màn, Bà Mụ.

Vùng huyện cũ cách thành phố Vinh khoảng 55 km và cách trung tâm tỉnh Hà Tĩnh khoảng 70 km.

Lịch sử

Các xã ven sông quanh Phố Châu thuộc huyện Hương Sơn từ khi huyện được đặt năm 1469. Năm 1868 vùng đất phía nam (Thổ Hoàng) tách thành huyện Hương Khê; năm 1931 bỏ cấp phủ, huyện trực thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Giai đoạn 1976–1991 Hương Sơn thuộc tỉnh Nghệ Tĩnh, rồi trở về Hà Tĩnh.

• 22/7/1989 — Quyết định 189-HĐBT lập thị trấn Phố Châu từ một phần xã Sơn Phố, làm huyện lỵ.
• 2/8/1999 — Nghị định 63/1999/NĐ-CP nhập phần còn lại của xã Sơn Phố vào thị trấn Phố Châu.
• 16/6/2025 — Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15: sắp xếp toàn bộ thị trấn Phố Châu và các xã Sơn Phú, Sơn Bằng, Sơn Ninh, Sơn Trung thành xã Hương Sơn, có hiệu lực từ 1/7/2025, cùng lúc cấp huyện chấm dứt hoạt động.

Theo Dư địa chí Hương Sơn (dẫn trên Báo Hà Tĩnh), thời Nguyễn người đỗ đạt của huyện tập trung ở các xã Sơn Bằng, Sơn Trung và Sơn Phú — ba trong năm đơn vị nay hợp thành xã. Cuối đời Lê, Đại danh y Lê Hữu Trác về sống ở quê mẹ Hương Sơn; ông mất năm 1791 và được an táng cạnh chân núi Minh Từ, thuộc xã Sơn Trung cũ.

Dân cư – xã hội

Với 31.486 người trên 32,62 km², Hương Sơn là xã đông dân và dày dân nhất trong chín xã của vùng Hương Sơn cũ. Dân cư tập trung theo hai trục: dọc quốc lộ 8A qua khu phố Phố Châu, và dọc đường Hồ Chí Minh; các thôn nông nghiệp của bốn xã cũ trải theo bờ sông Ngàn Phố.

Phố Châu là huyện lỵ Hương Sơn từ năm 1989 đến khi bỏ cấp huyện năm 2025, nên trụ sở UBND huyện cũ nay là trụ sở của xã. Vùng huyện cũ nổi tiếng về truyền thống học hành: Báo Hà Tĩnh (2024) dẫn thống kê hơn 200 người con Hương Sơn là giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ đang làm việc trong và ngoài nước.

Theo Báo Hà Tĩnh, sách Dư địa chí Hương Sơn ghi từ cuối thế kỷ XV đến cuối đời Lê huyện có 7 vị tiến sĩ.

Kinh tế

Theo Báo Hà Tĩnh (7/2025), kinh tế xã đa ngành, đang chuyển từ nông nghiệp sang thương mại – dịch vụ và tiểu thủ công nghiệp, làng nghề; tổng giá trị sản xuất khoảng 3.303 tỷ đồng, tăng bình quân 7,79%/năm giai đoạn 2021–2025, thu nhập bình quân ước khoảng 62,27 triệu đồng/người năm 2025. Định hướng nhiệm kỳ 2025–2030 là phát triển theo hướng đô thị, ưu tiên thương mại – dịch vụ.

Xã nằm trên quốc lộ 8A — tuyến nối cửa khẩu quốc tế Cầu Treo với đồng bằng — và trên đường Hồ Chí Minh.

Ở quy mô huyện cũ, Wikipedia ghi nông nghiệp gồm chăn nuôi (trâu, bò, hươu, dê, gà), lúa và cây có múi; lâm nghiệp, chế biến gỗ là ngành quan trọng. Các sản vật gắn với tên Hương Sơn được Báo Hà Tĩnh nêu là cam bù, nghề nuôi hươu lấy nhung, chè, mật ong và kẹo cu đơ; nghề mộc Xa Lang và đan lát Thịnh Xá cũng được nhắc tới như nghề truyền thống của huyện. Du lịch văn hóa – sinh thái gắn với khu di tích Hải Thượng Lãn Ông là hướng mới: Khu du lịch sinh thái Hải Thượng (rộng khoảng 20 ha, ở xã Sơn Trung cũ) được vinh danh tại Singapore tháng 10/2023.

Văn hóa – di tích

Di tích quan trọng nhất trên địa bàn là khu mộ và tượng đài Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác ở thôn Hải Thượng (xã Sơn Trung cũ). Mộ nằm dưới chân núi Minh Từ, bên sông Ngàn Phố; tượng đài cao gần 17 m dựng trên đỉnh núi. Tương truyền trước khi mất, Lê Hữu Trác dặn con cháu thả diều, diều rơi ở đâu thì chôn ông ở đó.

Khu mộ là một phần của quần thể di tích trải dài gần 8 km, gồm cả nhà thờ Lê Hữu Trác và chùa Tượng Sơn ở xã Sơn Giang bên cạnh. Quần thể được xếp hạng di tích quốc gia năm 1990; cuối tháng 11/2024 “Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác” được nâng lên di tích quốc gia đặc biệt.

Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông — lễ hội cấp quốc gia từ năm 2015 — diễn ra từ mồng 8 đến rằm tháng Giêng, chính hội 13–15 tháng Giêng: dâng hương ở khu mộ, cúng tế ở nhà thờ, cầu an ở chùa Tượng Sơn, cùng đua thuyền trên Ngàn Phố và thi sáo diều.

Giao thông

Quốc lộ 8A chạy qua xã theo hướng đông – tây: về phía đông qua vùng Đức Thọ tới Hồng Lĩnh, về phía tây lên Sơn Tây và cửa khẩu Cầu Treo. Đường Hồ Chí Minh cắt quốc lộ 8A tại khu vực Phố Châu. Wikipedia mô tả xã là trung tâm dịch vụ xuất nhập khẩu trên hành lang đông – tây của tỉnh.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi theo hai cấp: “…, xã Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh” — không còn “huyện Hương Sơn” hay “thị trấn Phố Châu”. Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở UBND huyện Hương Sơn cũ; thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã hoặc qua cổng dịch vụ công trực tuyến.

Bản đồ Xã Hương Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hương Sơn được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Hương Sơn trước đây

• Xã Kim Hoa 19.114
• Xã Sơn Giang 18.962
• Xã Sơn Hồng 8.409
• Xã Sơn Kim 1 5.782
• Xã Sơn Kim 2 5.123
• Xã Sơn Tây 14.755
• Xã Sơn Tiến 20.935
• Xã Tứ Mỹ 20.069